Stephan Lessenich: «Τα όρια της δημοκρατίας»

Οι πρώτοι νεκροί στις ΗΠΑ κατά το φριχτό, σχεδόν ναζιστικό, πογκρόμ των (παρακρατικών) δυνάμεων του ICE σε βάρος μεταναστών χωρίς έγγραφα νομιμοποίησης, το οποίο εξελίσσεται εν μέσω βαρυχειμωνιάς στην αμερικανική ενδοχώρα, δεν είναι μετανάστες όπως θα περίμενε κανείς. Είναι δύο λευκοί Αμερικανοί πολίτες, μία γυναίκα και ένας άντρας, που έσπευσαν να υπερασπίσουν τους μετανάστες στη Μινεάπολη. Άνθρωποι που θεώρησαν ότι η αλληλεγγύη προς τους συνανθρώπους τους είναι ύψιστη υποχρέωση

Η αξία της αλληλεγγύης

Στο μικρό δοκίμιό του Τα όρια της δημοκρατίας, ο Γερμανός κοινωνιολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε της Φρανκφούρτης και διευθυντής του Ινστιτούτου Κοινωνικών Ερευνών στην ίδια πόλη, Στέφαν Λέσσενιχ, προβληματίζεται για την πορεία της δημοκρατίας, προσπαθεί να ερμηνεύσει τον αντίκτυπο του δημοκρατικού πολιτεύματος στην καθημερινότητα των πολιτών, αναζητάει λύσεις για να ξεπεραστεί η αδήριτη γήρανση και αρτηριοσκλήρωση των δημοκρατικών θεσμών και προτείνει λύσεις, μία στην ουσία λύση, για την άρση των αδιεξόδων που προκάλεσαν στη δημοκρατία οι τελευταίες δεκαετίες άκρατου νεοφιλελευθερισμού. Η λύση που προτείνει είναι η αλληλεγγύη των πολιτών, η επανάκαμψη όλων μας στον καθημερινό, πλατύ, δύσκολο αλλά αναγκαίο αγώνα για την προάσπιση όσων συνιστούν τη σύγχρονη έννοια της δημοκρατίας.

Σύμφωνα με τον Στέφαν Λέσσενιχ, η αλληλεγγύη είναι κάτι περισσότερο από μηχανισμός αντιμετώπισης κρίσεων (θυμηθείτε τους Έλληνες κατά την πανδημία του κορονοϊού) και κάτι περισσότερο από μηχανισμός κοινωνικής ισορροπίας (θυμηθείτε τις κινήσεις αλληλεγγύης μεταξύ των Ελλήνων κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης). Είναι ένας τρόπος διεύρυνσης και προάσπισης της δημοκρατίας, κι ας αποκαλεί ο Τραμπ «τρομοκράτες» τους πολίτες που υπερασπίζονται τους μετανάστες· ο οργουελικός τρόπος με τον οποίον ο Αμερικανός πρόεδρος διαστρεβλώνει την πραγματικότητα κάνει ακόμα πιο αξιόπιστο το συμπέρασμα του Λέσσενιχ.

Σκληρός επικριτής της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ο Λέσσενιχ θεωρεί ότι η δημοκρατία έτσι όπως λειτουργεί στα κράτη που θεωρούμε δημοκρατικά έχει μετατραπεί σε εργαλείο υπεράσπισης ενός μη βιώσιμου τρόπου παραγωγής, κατανάλωσης και διαβίωσης. Απέναντι σε αυτόν τον παραλογισμό –το «καλύτερο πολίτευμα» να υποσκάπτει μπροστά στα μάτια των πολιτών του τις έννοιες της ελευθερίας και της ισότητας, αλλά και την ασφάλεια του περιβάλλοντος– ο Λέσσενιχ προτάσσει την αλληλεγγύη ως τρόπο κοινωνικού πράττειν, αλλά και ως προϋπόθεση υπέρβασης των ταξικών ορίων, αν θέλουμε να έχουμε δημοκρατία τύποις και λόγοις, τα επόμενα χρόνια.

{jb_quote}Η αλληλεγγύη είναι κάτι περισσότερο από μηχανισμός αντιμετώπισης κρίσεων.{/jb_quote}

Η δημοκρατική ζωή παρακμάζει

Όπως κάθε κοινωνικός επιστήμονας, ο Στέφαν Λέσσενιχ παρατηρεί τα ανησυχητικά σημάδια: το 1992, η λέξη Politikverdrossenhiet («αγανάκτηση για την πολιτική») ανακηρύχτηκε λέξη της χρονιάς κι εγγράφηκε στο επίσημο γερμανικό λεξικό Duden. Το 2005, ο Βρετανός πολιτικός επιστήμονας και κοινωνιολόγος Κόλιν Κράουτς χρησιμοποίησε τον όρο post-democracy («μεταδημοκρατία») για να περιγράψει μια γνώριμη πραγματικότητα: η σφριγηλή για δεκαετίες δημοκρατική ζωή των δυτικών κρατών εξουθενώνεται, παραμορφώνεται και παρακμάζει.

Σύμφωνα με τον Λέσσενιχ, η δημοκρατία αντιμετωπίζει ένα δομικό πρόβλημα, που δεν είναι άλλο από την εσωτερική στο σώμα της παρουσία αντίθετων εννοιών, όπως η συνύπαρξη και ο καταναγκασμός. Ο Γερμανός κοινωνιολόγος χρησιμοποιεί τη λέξη Gleichursprunglichkeit («ισαρχεγονικότητα») και με την έννοια αυτή ερμηνεύει την ταυτόχρονη παρουσία στο DNA της δημοκρατίας αντίθετων αλλά ίσων σε αξία και μάλιστα θεμελιωδών δράσεων-δυνάμεων. Εξηγεί, έτσι, την ανάγκη της δημοκρατίας να προσφέρει και να στερεί δικαιώματα, ερμηνεύει το γεγονός ότι τα δικαιώματα του ενός βασίζονται –κάποιες φορές– στη στέρηση των δικαιωμάτων του άλλου. Προκειμένου να μπορέσουμε όλοι μας να συμμετέχουμε στη δημοκρατική ζωή, κάποιοι πρέπει να αποκλειστούν, διαπιστώνει. Η συμμετοχή όλων στη δημοκρατία είναι μια δύσκολη άσκηση.

Πέρα από την Αριστερά και τη Δεξιά

Η εγγενής αντιφατικότητα της δημοκρατίας προκαλεί κατά την καθημερινή λειτουργία της μια σειρά από ανοίγματα και κλεισίματα: με τα χρόνια, πραγματοποιούνται στο εσωτερικό των δημοκρατικών κοινωνιών ανοίγματα χώρων δικαιωμάτων αλλά υπάρχουν και περίοδοι, μερικές φορές ταυτόχρονα με τα ανοίγματα, όπου παρατηρούμε αντίρροπη δυναμική με κλεισίματα χώρων δικαιωμάτων. Όταν μια κοινωνική ομάδα επιθυμεί να διατηρήσει ή να βελτιώσει τη θέση της, συχνά χρησιμοποιεί τον αποκλεισμό από χώρους δικαιωμάτων άλλων ομάδων, οι οποίες υποτάσσονται και βιώνουν επιδείνωση της θέσης τους. Ειδικά στο μέσο της κοινωνίας, τα κοινωνικά στρώματα τηρούν στάση υποτέλειας προς τους πάνω και στάση επιβολής προς τους κάτω. Άνοιξε-κλείσε, πάνω-κάτω, αυτά είναι τα αποτελέσματα της ισαρχεγονικότητας, εξηγεί ο Λέσσενιχ.

Κατά τον συγγραφέα, η αλληλεγγύη στις σύγχρονες δημοκρατίες, η λύση δηλαδή που προτείνει για το ξεπέρασμα των προβλημάτων, για να αποτελέσει εργαλείο ενίσχυσης της συμμετοχής σε βάρος του αποκλεισμού, θα πρέπει να είναι: α) συνεργατική, για να υπερασπίζεται συμφέροντα διαταξικά, β) επιτελεστική, για να υλοποιεί κοινές αποφάσεις και γ) μετασχηματιστική, για να επιτύχει θεμελιώδη, ριζοσπαστική αλλαγή του κοινωνικού συστήματος.

Στο βιβλίο του ο Στέφαν Λέσσενιχ δεν πριμοδοτεί κάποιο πολιτικό ή οικονομικό πρόγραμμα, δεν προτείνει κάποια συγκεκριμένη μορφή οργάνωσης της κοινωνίας, αν και φαίνεται ότι έχει τις θεωρητικές ρίζες του στη μαρξιστική ανάγνωση του κόσμου. Ενδιαφέρεται κυρίως για την εμπέδωση και τη διεύρυνση της δημοκρατίας και την προστασία του οικοσυστήματος, πέρα από το ξεπερασμένο κατά την άποψή του δίπολο Αριστερά-Δεξιά.

Μπορείτε, επίσης, να διαβάσετε εδώ κριτική για το βιβλίο του Κόλιν Κράουτς Ο περίεργος μη θάνατος του νεοφιλελευθερισμού.

Τα όρια της δημοκρατίας
Η συμμετοχή ως διανεμητικό πρόβλημα
Στέφαν Λέσσενιχ
Μετάφραση: Σούλα Ζαχαροπούλου
Εισαγωγή – Επιστημονική επιμέλεια: Ανδρέας Βλαζάκης
Έναστρον
144 σελ.
ISBN 978-960-625-027-9
Τιμή €12,00