Florence Nightingale: «Ελλάδα μου, κοιτίδα μου»

«Είναι μια ιδιοφυΐα δύστροπη και εκνευριστική. Πίστευε ότι έχει δίκιο και είχε την απαίτηση να ακουστεί». Είναι η Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ, η προσωπικότητα με την οποία ασχολείται αυτή τη φορά η Αννίτα Παναρέτου και πρόκειται για τη γυναίκα που έδωσε υπόσταση στο λειτούργημα της νοσηλευτικής. Η ιδέα τής ήρθε όταν οι στρατιώτες στον πόλεμο της Κριμαίας πέθαιναν όχι από τα τραύματά τους, αλλά από την έλλειψη υγιεινής και υγειονομικού υλικού. Στην προσπάθειά της, ορθολογιστικά και όχι συναισθηματικά οργανωμένη, τη βοήθησε η βασίλισσα Βικτωρία, η οποία της παρέθεσε τα μέσα για την πραγμάτωση της

Η Νάιτινγκεϊλ, μια προσωπικότητα «με σημαντικές εναλλαγές ενόρασης», αλλά και «τυφλά σημεία», βρέθηκε στην Ελλάδα τον καιρό που οι Μεγάλες Δυνάμεις –Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία– ανταγωνίζονταν ποια θα έχει σημαντικό ρόλο στη χώρα μας. Γεννήθηκε το 1820, καταγόταν από εύπορη και αριστοκρατική οικογένεια, έζησε μια πλούσια ζωή, σπούδασε στο Κέιμπριτζ και ήταν υπέρμαχος της γυναικείας εκπαίδευσης. Διδάχτηκε γερμανικά, γαλλικά, ιταλικά, λατινικά, αρχαία ελληνικά, ιστορία, μαθηματικά, φιλοσοφία, βασικές επιστημονικές αρχές και επέδειξε ιδιαίτερη ικανότητα στη συγκέντρωση και επεξεργασία δεδομένων. Το 1837, ένιωσε σαν θεία κλήση την επιθυμία να ασχοληθεί με τη νοσηλευτική, πράγμα που έκανε έξαλλους τους γονείς της, αφού αυτό το επάγγελμα το ασκούσαν οι φτωχές και ελευθερίων ηθών γυναίκες. Εκείνη, ωστόσο, άρχισε να το ασκεί από τον συγγενικό περίγυρο. Στη συνέχεια, δέχτηκε την πρόταση ενός φιλικού ζεύγους να ταξιδέψει μαζί τους στην Ιταλία – εκείνος, ο Τσαρλς Μπρέισμπιτζ, φιλέλληνας και άνθρωπος των γραμμάτων, ζωγράφος, και ταξιδιωτική συγγραφέας η σύζυγός του, Σελίνα. Μαζί τους για πέντε μήνες εδραιώθηκε η επιθυμία της να ασχοληθεί με τη νοσηλευτική. Ακολούθησαν και άλλα δύο ταξίδια.

Η εμπειρία της από το νοσοκομείο στο Σκούταρι, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη, ήταν φριχτή. Εκεί μεταφέρονταν οι στρατιώτες από την Μπαλακλάβα, ένα πρόχειρο παράπηγμα, ακάθαρτο και μολυσμένο, χωρίς νερό και σαπούνι, με ρυπαρά κλινοσκεπάσματα με ψύλλους και ψείρες, ανθρώπους που υπέφεραν από τύφο, δυσεντερία, χολέρα, ελoνοσία και άλλα πολλά, όπου οι ασθενείς ήταν περισσότεροι από τους τραυματίες και το νοσηλευτικό προσωπικό ελάχιστο. Γιατροί και αξιωματικοί αντιστέκονταν στη βοήθεια της Φλόρενς και των νοσοκόμων της, οι στρατιώτες όμως την ευγνωμονούσαν. Λόγω της αυταρχικότητάς της, πέτυχε τη δημιουργία φορητού νοσοκομείου που ήρθε από την Αγγλία στα Δαρδανέλλια και ένα ακόμα στο πεδίο της μάχης. Τις νύχτες την έβλεπαν να περιφέρεται με ένα φανάρι ανάμεσα στους ασθενείς, εξ ου και η προσωνυμία της «Η κυρία με το φανάρι», «Lady with the lamp». Η Φλόρενς έγινε το πρότυπο για να έρθουν στο νοσοκομείο άλλες πενήντα νοσοκόμες. Και μετά, σαν ηρωίδα πλέον, προέβη στην ίδρυση σχολής για την εκπαίδευση νοσοκόμων στην Αγγλία, το παράδειγμά της ακολούθησε η Αμερική, και στη συνέχεια καθοδήγησε τη «Βασιλική Επιτροπή για την Ινδία», όπου η υγεία και του στρατού και του λαού έπρεπε να συμβαδίζουν.

Με την εμπειρία της υπηρέτησε και την άλλη ειδικότητά της, τη στατιστική, έκανε μελέτες και έγραψε βιβλία. Αν και άρρωστη, από την Κριμαία και έπειτα, δεν σταμάτησε να αλληλογραφεί και να σχεδιάζει. Πέθανε στα 93 της, στο σπίτι της στο Μέιφερ του Λονδίνου. Οι συγγενείς της δεν επέτρεψαν να ταφεί στο Αβαείο του Ουεστμίνστερ. Ετάφη στην Εκκλησία της Αγίας Μαργαρίτας, κοντά στην οικογενειακή της κατοικία στο Έμπλεϊ (προφανώς οι αριστοκράτες αισθάνονταν προσβεβλημένοι που ανακατεύτηκε με τον λαό και τον στρατό).

{jb_quote}Ένα γοητευτικό λογοτεχνικό, ιστορικό και πολιτικό ταξίδι.{/jb_quote}

Από το ταξίδι της στην Ελλάδα, γύρω στα 1850, και από τις σημειώσεις της –Επιστολές (προς την αδελφή της κυρίως) και Ημερολόγιο– γεννήθηκε το βιβλίο που έχουμε στα χέρια μας, με την εξαιρετική δουλειά της Αννίτας Παναρέτου, η οποία υπογράφει τη μετάφραση, την Εισαγωγή και τον σχολιασμό. Πληροφορίες από τα ταξίδια της, στην Ιταλία και την Αίγυπτο, όπου όμως πίσω από μια αθώα περιγραφή κρύβει και ένα τσουχτερό σχόλιο, άλλοτε για τη θρησκεία, άλλοτε για τον λαό, κατακρίνοντας συνήθως κάθε τι σύγχρονο και τονίζοντας την υπεροχή του αγγλικού στοιχείου, όποτε της δίνεται η ευκαιρία· στην Κέρκυρα θαυμάζει τις ελιές και τις πορτοκαλιές: «Η πυκνή, πλούσια βλάστηση, η πλησμονή λουλουδιών», «ο χρωματισμός […] θυμίζει παλέτα που χρησιμοποιούσε ο Γκουίντο στον Άγιο Μιχαήλ», αλλά «το θερινό ανάκτορο […] τώρα έδειχνε άθλιο και ρημαγμένο» και «Στα βενετικά τείχη στέκει ακόμη το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου. Εγώ όμως το έβλεπα να αγκομαχά στο έδαφος, με τα φτερά κομμένα, φιμωμένο, σ’ επιθανάτια αγωνία» (η Αγγλία κυριαρχεί εδώ).

Πλέοντας προς Αθήνα, βλέπει το Μεσολόγγι, «εκεί που κάποτε πέθανε ο Μάρκος Μπότσαρης» (ο Μπότσαρης βέβαια πέθανε στο Κεφαλόβρυσο, στο Καρπενήσι, και θάφτηκε στο Μεσολόγγι. Στο Μεσολόγγι πέθανε ο Μπάιρον, τον οποίο δεν αναφέρει καθόλου). Δεν της αρέσει η εμφάνιση των ανδρών με τη φουστανέλα, τη λεπτή μέση «σαν της σφήκας», τα μακριά μαλλιά κάτω από το φέσι – «δείχνει πολύ θεατρινίστικη», αντιθέτως βρίσκει ωραίες τις γυναίκες. «Επίσκεψη στον ήρωα του Μεσολογγίου (τον Μαυροκορδάτο)» (που ήταν αγγλόφιλος και ουδεμία νύξη και πάλι στον Μπάιρον). Αρχικά νιώθει απόγνωση από την Ακρόπολη, «το Εδιμβούργο φαντάζει δέκα φορές πιο μεγαλόπρεπο». Είναι τελείως απαξιωτική για τον Όθωνα και την Αμαλία. Στο μείζον θέμα του αποκλεισμού του Πειραιά, μιλάει υποτιμητικά για τους βασιλείς, τον λαό και την Ελλάδα θεωρώντας ότι το «θρασύ νεοσύστατο κράτος» έπρεπε να πάρει το μάθημά του (προφανώς αντιμετωπίζει την Ελλάδα σαν αγγλική αποικία).

Δεν της αρέσει καθόλου ο Επιτάφιος και η Ανάσταση, προτιμά τους καθολικούς, «η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία προσφέρει αισθήματα, η Προτεσταντική γνώση, η ελληνική τίποτα», αλλά κατανοεί ότι οι αρχαίοι Έλληνες «πήραν ξεχωριστά μια ιδιότητα της ανθρώπινης ψυχής και τη θεοποίησαν». «Η Ακρόπολη είναι ένα νησί στον αέρα… Ο Παρθενώνας στο φως της ημέρας είναι ένα παραμυθένιο νησί στον ουρανό», «ο δωρικός ναός σαν θεώρημα του Ευκλείδη». Αντιλαμβάνεται κάθε συμβολισμό πίσω από την εικόνα. Της αρέσει ο ερειπωμένος Παρθενώνας όπως είναι, γιατί μέσα από τους κίονές του βλέπει τη θάλασσα (είναι η γοητεία των ερειπίων από την οποία διακατέχεται ο 19ος αιώνας).

Κάνοντας περίπατο με τα πόδια ή στο άλογο καβάλα, με την παρέα της –επιφανείς Έλληνες και Άγγλους παρεπιδημούντες, την οικογένεια Χιλλ, το ζεύγος Μπρέισμπιτζ κ.ά.– στην Πεντέλη, στον Υμηττό, στις παραλίες, αποδίδει το θαύμα του ελληνικού πολιτισμού στο τοπίο. Γενικά δεν αφήνει τίποτα που να μην το επισκεφτεί και κυρίως την Ακρόπολη, την ώρα που βραδιάζει. Νιώθει έντονο μυστικισμό για τους αρχαίους θεούς και τους Έλληνες, που «είναι εξόχως καλλιτέχνες. […] Η Ελλάδα έχει ιδιοποιηθεί για τα ηλιοβασιλέματά της μια απόχρωση του ουράνιου τόξου διαφορετική από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες – όλα γίνονται μαβιά ή μπλε, αλλά τα βουνά της είναι πραγματικό βιολετί». Και μέσα από τις αφηγήσεις της αναδύονται λέξεις παλιές και ονόματα, τοποθεσίες που σήμερα έχουν ξεχαστεί, λουλούδια και θάμνοι με άγνωστα ονόματα, γνωστά όμως ως είδη.

Φυσικά, η Φλόρενς δεν ξεχνά ότι ως Αγγλίδα αριστοκράτισσα είναι προνομιούχα και κρίνει «πόσο πλεονεκτική δείχνει μια αγγλική πόλη ύστερα από μια αττικο-βαυαρική». Θα γοητευτεί από την Κέρκυρα, αλλά θα σχολιάσει πως «δεν χρειάζεται να επιθυμούν την ένωση με τη δυστυχισμένη Ελλάδα…» ή πως «Η Κεφαλονιά είναι η Ιρλανδία των Ιονίων Νήσων»· και επιτέλους, μια πλάγια αναφορά στον Μπάιρον: «η λαίδη Μπάιρον εκπληρώνει μυστικά τις επιθυμίες του συζύγου της και τιμά τα χειρόγραφά του, ώστε να μείνουν στην αιωνιότητα». Το βιβλίο κλείνει με μία πολύ ενδιαφέρουσα και εκτενή αναφορά στην κουκουβάγια από την Αθήνα.

Είχε δίκιο η Αννίτα Παναρέτου. Η Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ είχε «σημαντικές εναλλαγές ενόρασης» και «τυφλά σημεία». Το βιβλίο, διακοσμημένο με σχέδια της αδελφής της, Πηνελόπης, και το εξώφυλλο της Δάφνης Κουγέα, είναι ένα γοητευτικό λογοτεχνικό, ιστορικό και πολιτικό ταξίδι.

Ελλάδα μου, κοιτίδα μου
Το ταξίδι της Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ στην Ελλάδα
Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ
Μετάφραση – Εισαγωγή – Σχόλια: Αννίτα Παναρέτου
Πρόλογος: Μπρους Κλαρκ
Ποταμός
264 σελ.
ISBN 978-960-545-225-4
Τιμή €17,90