Roderick Beaton: «Γιώργος Σεφέρης»

Η έκδοση που έχουμε στα χέρια μας κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 2003 και στα ελληνικά επίσης το 2003, από τις Εκδόσεις Ωκεανίδα. Στη συνέχεια επανεκδόθηκε από τις Εκδόσεις Πατάκη το 2021 και αναθεωρημένη τώρα, το 2026. Πρόκειται για τη βιογραφία του μεγάλου μας και τιμημένου με Νόμπελ ποιητή Γιώργου Σεφέρη. Τίτλος ανάλογος με τα desiderata του ποιητή. Συγγραφέας ο Ρόντρικ Μπίτον, καθηγητής στο King’s College, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, που έχει τιμήσει το ελληνικό κοινό και με άλλα πολύ σπουδαία βιβλία του, για τον Μπάιρον, για την Ελλάδα,

Περιεχόμενα: Δύο Πρόλογοι (στην πρώτη και δεύτερη έκδοση) και Εισαγωγικό σημείωμα. Τα Μέρη είναι τρία: «Το φάντασμα του Οδυσσέα», «Η ποίηση σ’ έναν μικρόψυχο καιρό», «Αγγελικό και μαύρο φως». Ακολουθεί σελίδα ολόκληρη και μότο τριπλό. Ένα από τον «Ερωτικό λόγο» Ε’, 1931, ένα από το Μυθιστόρημα Α’, 1935, και τρίτο από την «Αγιάναπα α’», 1955. Κάθε μότο και μια πολύ σημαντική περίοδος της ζωή του ποιητή. Τέλος, Συντομογραφίες και Πηγές, Ευχαριστίες, Ευρετήρια προσώπων και τόπων, και σχεδόν 150 σελίδες Σημειώσεις.

Όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο δημιουργός στον Πρόλογο της δεύτερης ελληνικής έκδοσης, το βιβλίο στην αγγλική γλώσσα δεν είχε την απαραίτητη κυκλοφορία ώστε να ανατυπωθεί, ενώ η ελληνική έγινε αμέσως μπεστ σέλερ και βιβλίο αναφοράς για κάθε εργασία για το έργο του Σεφέρη, ένα ταξίδι στη ζωή του ποιητή, του οποίου «Το δέος, εννοείται, παραμένει αδιάλειπτο», το δικό του και το δικό μας.

Στο παρόν βιβλίο αναφέρεται στον Σεφέρη με το μικρό του όνομα, «ο Γιώργος». Το βιβλίο είναι βιογραφία, ακτινογραφία· ευρήματά της τα έργα του ποιητή, στίχοι, λόγοι, ιδέες, μυστικά και πάθη από την αρχή μιας μακράς και επίπονης πορείας. Είναι «Η φωνή του [του Σεφέρη] που μιλά μέσα από τα γραπτά του είναι πάνω απ’ όλα μια φωνή ελληνική – και η συνείδηση ότι γράφει σε μια ζωντανή γλώσσα, οι διαδοχικές φάσεις της οποίας ανάγονται τουλάχιστον τρεις χιλιάδες χρόνια πριν, διαμορφώνει καθοριστικά την προοπτική του Σεφέρη απέναντι στην Ιστορία και την πνευματική ζωή της εποχής του». Ο λόγος του ανακαλεί αυτό που έλεγε ο Ντάρελ «το πνεύμα του τόπου».

{jb_quote}Μπορεί ο Καβάφης να γέννησε μιμητές, ο Σεφέρης γέννησε διαδόχους.{/jb_quote}

Ο Μπίτον πιστεύει πως ο Σεφέρης άσκησε επιρροή στον Ντάρελ, στον Χένρι Μίλερ και σε άλλους Βρετανούς και Αμερικανούς συγγραφείς και άλλαξε την αντίληψη των μετέπειτα γενεών στη χώρα μας. Μπορεί ο Καβάφης να γέννησε μιμητές, ο Σεφέρης γέννησε διαδόχους. Στη μακρά γραμμή της ιστορικής συνέχειας συνδέεται με τις φωνές του Σολωμού και του Κάλβου, του Παλαμά και του Σικελιανού, αλλά και με του Καβάφη. Παράλληλα με το ποιητικό, εξίσου σημαντικό είναι και το πεζογραφικό έργο του Σεφέρη. Μάλιστα, οι εκδόσεις μετά τον θάνατό του δείχνουν πως ο αυστηρός εκπρόσωπος των ανθρωπιστικών αξιών έχει και μια «περισσότερο ανθρώπινη πλευρά». Προφανώς, εκείνη την οποία καταλαβαίνει ο κάθε αναγνώστης.

Ο Σεφέρης είχε ξεχωρίσει τους δύο ρόλους: ποιητής και άνθρωπος των γραμμάτων ο ένας, διπλωμάτης ο άλλος. Ο Μπίτον, συνδυάζοντας και τους δύο, δεν παραλείπει να αναφέρει πως ο Σεφέρης, πράγμα που καταδηλώνεται στο έργο του, πιστεύει στην ύπαρξη δυνάμεων που κατευθύνουν τις παγκόσμιες υποθέσεις. Εμείς, οι Έλληνες αναγνώστες, ξέρουμε τι εννοεί ο ποιητής όταν χρησιμοποιεί τη λέξη «μοίρα» και ποια η σχέση της με την «Ανάγκη» στην αρχαία τραγωδία. Είναι αυτό που δεν μπορείς να αποφύγεις όσο κι αν προσέξεις ή προσπαθήσεις να κάνεις το σωστό.

Θα προσθέσω εδώ τον στίχο «Μ’ αλλιώς η μοίρα το βουλήθη/ πρέπει να στρίψεις σε μια κόχη», με άλλα λόγια: Δεν εξαρτάται από μας και είναι «η μοίρα μας χυμένο μολύβι».
Το αρχειακό υλικό, τονίζει ο Μπίτον, είναι πολύ και διάσπαρτο σε διάφορες βιβλιοθήκες πανεπιστημίων, επίσημα αρχεία, υπουργεία, βιβλιοθήκες ιδιωτικές, άλλο προσβάσιμο, άλλο δημοσιευμένο κι άλλο όχι.

Την ολοκλήρωση αυτής της βιογραφίας την ονομάζει «οδύσσεια», γιατί επανέλαβε και ο ίδιος τα ταξίδια του Σεφέρη, όσα μπόρεσε· περπάτησε στους ίδιους δρόμους, κρατώντας στα χέρια του σελίδες του, αλλά κυρίως το ποίημα «Ο βασιλιάς της Ασίνης», με την αίσθηση του ποιητή πως τίποτα δεν απομένει από τον τριών χιλιάδων χρόνων βασιλιά, παρά «γγίζοντας κάποτε με τα δάχτυλά μας την αφή του πάνω στις πέτρες»… σαν να μας λέει πως αυτή τη σιωπηρή αφή του Σεφέρη αγγίζουμε κι εμείς μέσα στη βιογραφία του.

Και η αφηγηματική οδύσσεια αρχίζει από τη Σμύρνη· οι άνθρωποι, οι δουλειές τους και φυσικά το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Γιώργος στις 29 Φεβρουαρίου 1900 ή στις 13 Μαρτίου με το νέο Ημερολόγιο. Ένα τριώροφο με εσωτερική αυλή, πηγάδι και βεράντα με θέα στη θάλασσα. Όμως, ο παράδεισος των παιδικών χρόνων του Γιώργου δεν είναι η Σμύρνη αλλά τα Βουρλά: «Η Σκάλα του Βουρλά… ο τόπος όπου βλάστησαν τα παιδικά μου χρόνια». Στα 1913, τα πράγματα αρχίζουν να δυσκολεύουν. Τον Αύγουστο του 1914, η οικογένεια μπαρκάρει για την Ελλάδα. Ο Γιώργος διαβάζει τα κλασικά κείμενα στο πρωτότυπο. Τα γαλλικά διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο στη μόρφωση των παιδιών.

Το όνομα Σεφέρης ίσως προέρχεται από τη λέξη «σεφέρ», που σημαίνει «πορεία, ταξίδι, εκστρατεία, εμπόλεμη κατάσταση». Η οικογένεια, ένθεν και ένθεν, είναι προβεβλημένη οικονομικά και πνευματικά. Ο πατέρας, Στέλιος Σεφεριάδης, ευγενής, νομομαθής, δημοτικιστής, αυστηρός οικογενειάρχης, πιέζει ειδικά τον Γιώργο, ο οποίος ωστόσο τελειώνει τις σπουδές και πετυχαίνει στο Διπλωματικό Σώμα, αγαπά όμως την ποίηση και αισθάνεται πως υπηρετεί δύο αφεντάδες.

Η σχέση με τον πατέρα του είναι ένα τραύμα, ο θάνατος της μητέρας ακόμη μεγαλύτερο. Τραυματικές όμως είναι και οι σχέσεις του με τις γυναίκες. Ο Μπίτον θα αναφερθεί διεξοδικά στις γυναίκες που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη ζωή του Γιώργου, με ιδιαίτερη μνεία στη Ζακλίν αλλά και στη Λουκία Φωτοπούλου ή «Λου» ή «Μπίλιω» ή Σαλώμη, όπως εμφανίζεται στα ποιήματα της εποχής εκείνης, με τα ενδιαφέροντά της στη μουσική που επηρέασαν και τα δικά του. Η ερωτική ζωή του Γιώργου ένα μπερδεμένο κουβάρι και πίσω του, ίσως, ο πατέρας του. Ο συγγραφέας θα κάνει σχόλια σημαντικά για να ερμηνεύσει τα σύμβολα των ποιημάτων, θα μιλήσει για την παρέα των τεσσάρων Γιώργηδων (Σεφέρης, Θεοτοκάς, Κατσίμπαλης, Αποστολίδης). Θα μελετήσει το ποίημα «Ερωτικός Λόγος» και θα επιχειρήσει τη μελέτη συμβόλων. Ο Παλαμάς θα μιλήσει για «κρυπτογραφημένα» ποιήματα· άλλωστε, ο Σεφέρης έχει υπηρετήσει στην «Κρυπτογραφική Υπηρεσία» του ΥΠΕΞ. Αν και πόθος του ήταν να μιλήσει «απλά», μιλάει «σκοτεινά». Οι περιπέτειες είναι πολλές, οι μετακινήσεις επίσης, στα προσωπεία του διαχωρίζει τη διπλωματική του ζωή από τη φιλολογική του εργασία. Ως Στράτης ο Θαλασσινός βγαίνει στη στράτα, στο σεφέρ, στο ταξίδι και γεννήθηκε κάτω από το «μεγάλο σκούρο δέντρο» του καθιστικού του στο Λονδίνο. «Ο κ. Στράτης ο Θαλασσινός ήταν δώρο της φωτιάς ενός τζακιού» (πρβλ. «Νιζίνσκι»). Τα μυστικά της «Στέρνας» είναι πολλά και η ποίησή του γρίφος. Η απόπειρα κάποιας αποκρυπτογράφησης οδηγεί, μεταξύ άλλων, στον θάνατο και στην ανάσταση μέσω της ερωτικής πράξης. Ο Κατσίμπαλης διαφωνεί με τις «σκοταδερές στέρνες». Εκατό χρόνια μετά, η «Στέρνα» εξακολουθεί να κρατάει τα μυστικά της και ο Κατσίμπαλης είχε δίκιο.

{jb_quote}Αν και πόθος του ήταν να μιλήσει «απλά», μιλάει «σκοτεινά».{/jb_quote}

Λέξεις σημαδούρες και καθεμιά απαιτεί σελίδες ολόκληρες ανάλυσης: ο Βενιζέλος πέφτει σε δυσμένεια και η οικογένεια επίσης. Γεννιέται η γενιά του ’30 και τα μέλη της, όλοι επιφανείς, συγκεντρώνονται στο σπίτι της οδού Κυδαθηναίων των Σεφέρηδων-Τσάτσου. Ο Γιώργος «διετάχθη» να αναλάβει το Υφυπουργείο Τύπου –Υπουργείο Προπαγάνδας– αλλά δεν αντέδρασε κιόλας, είχε τους προσωπικούς λόγους του. Η σχέση του με τη Μαρώ, τα παιδιά και τα οικονομικά είναι κάτι που δεν μπορεί και δεν αντέχει να το αντιμετωπίσει. Και ο πόλεμος και ο Εμφύλιος και το μέγα θέμα της Κύπρου και η Χούντα, το Νόμπελ, η Δήλωση, το έλκος, η τραχειοτομή και η «ματιά του άλαλου πληγωμένου ζώου»· ήταν «όλο μάτια».

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1971, αυτά τα μάτια έκλεισαν. Ο ελληνικός λαός τον συνόδευσε, τραγουδώντας την «Άρνηση», η οποία «κατέχει πλέον τη θέση ενός ανεπίσημου εθνικού ύμνου», λέει ο Μπίτον. Την ώρα της ταφής, ακούγονται φωνές «Αθάνατος!» και οι στίχοι της «Άρνησης» – «ανεβαίνουν ψηλά για άλλη μια φορά ανάμεσα από τα κυπαρίσσια, την ώρα που απλώνονται παντού οι σκιές του δειλινού», δείχνοντας ότι «ο θάνατος του Γιώργου Σεφέρη φτάνει να αγγίξει το κοινό στο οποίο ανήκε, όπως πάντοτε υποστήριζε, η ποίησή του: τον ίδιο τον λαό».

Η βιογραφία που συγγράφει ο Ρόντρικ Μπίτον είναι ένα πολυπρόσωπο, γεμάτο περιπέτειες και ανατροπές μυθιστόρημα, γραμμένο με αλήθειες, με πεζά και με ποιήματα, πολιτικά και προσωπικά πάθη […] Ακουμπάμε την αφή του μέσα από τη μετάφραση της Μίκας Προβατά-Carlone και τον κοιτάζουμε στη φωτογραφία του, στα 1932, στο Πικαντίλι Σέρκους, στο Λονδίνο, μπροστά στο άγαλμα του φτερωτού έρωτα.

Γιώργος Σεφέρης
Περιμένοντας τον άγγελο – Βιογραφία
Νέα, αναθεωρημένη έκδοση
Roderick Beaton
μετάφραση: Μίκα Προβατά-Carlone
Εκδόσεις Πατάκη
672 σελ.
ISBN 978-618-07-0433-4
Τιμή €29,90