Σπαράγματα του χρόνου

Αρχιτεκτονικές ιδέες όπως η «αναστήλωση», η «επανάχρηση», η «αποκατάσταση» είναι σε μεγάλο βαθμό φαινόμενα του 20ού αιώνα. Κάποιος θα έλεγε ότι είναι πτυχές εννοιών όπως η μετα-παραγωγή (Post-Production, που λανσάρει ο Nicolas Bouriaud), τις οποίες παρατηρούμε στη μεταμοντέρνα κατάσταση. Ένας είδος remix, αν θέλετε να το συσχετίσουμε με ένα πολύ γνωστό φαινόμενο στη μουσική διαδικασία των τελευταίων χρόνων. Όμως, όπως μας θυμίζει το βιβλίο, δεν είναι ακριβώς καινούργιο φαινόμενο.

Με τις πέτρες του μεγάλου ναού της Tenochtitlan χτίστηκε στο Zocalo, την κεντρική πλατεία της Πόλης του Μεξικού ο καθεδρικός ναός από τους κονκισταδόρες. Με πέτρες και ολόκληρα αρχιτεκτονικά μέλη παγανιστικών αρχαίων ναών χτίστηκε ο βυζαντινός ναός της Γοργοεπηκόου, δίπλα στη νέα Μητρόπολη των Αθηνών ή, πολύ πιο πρόσφατα, η αμφιλεγόμενη εκκλησία της Αγίας Φωτεινής στη Μαντινεία, του αρχιτέκτονα Κώστα Παπαθεοδώρου. Όλα αυτά μάλλον σήμερα θα τα αποκαλούσαμε (και πάλι) μετα-παραγωγή ή μήπως πρέπει να δανειστούμε όρους από τις εικαστικές τέχνες, όπως το collage ή το assemblage, ή ακόμη πιο σύγχρονούς μας όρους όπως το cut and paste;

Είναι μάλλον αναμενόμενο το γεγονός ότι, σε αυτό το βιβλίο, οι συγγραφείς στέκονται ιδιαίτερα στην περίπτωση του Παρθενώνα. Θα μπορούσε άλλωστε να είναι το αρχέτυπο του βασικού επιχειρήματος αυτού του βιβλίου: τα κτίρια, όσο ζουν –και πριν, μοιραία, μετατραπούν σε «μνημεία» / «μουσεία»– αναγκαστικά αλλάζουν χρήσεις συνεχώς. Παγανιστικός ναός – εκκλησία – τζαμί – (παρά λίγο) βασιλικό παλάτι – μνημείο / μουσείο, δηλαδή κέλυφος χωρίς χρήση αλλά φορτισμένο με μια βαριά νοηματοδότηση σε σχέση με την εθνική και κρατική ταυτότητα. Αυτή η εθνικιστική κατασκευή και η παρελθοντολαγνεία η οποία χτίστηκε πάνω στην ιδέα του Παρθενώνα (έως την καρικατούρα της στη μεταπολεμική Μακρόνησο) οδήγησε ριζοσπάστες μοντερνιστές όπως οι Filippo Tommaso Marinetti ή ο Γιώργος Μακρής να προτείνουν την ανατίναξή του, σε μια παραλληλία, ίσως, με τις προτάσεις του αρχιτέκτονα Le Corbusier για το Παρίσι.

Ένας δεύτερος τόπος / κτίριο αναφοράς για το βασικό επιχείρημα του βιβλίου είναι το Όρος του Ναού (Temple Mount) / Χάραμ αλ-Σαρίφ στην Ιερουσαλήμ. Ο ναός του Σολομώντα κατεδαφίζεται (δύο φορές) και το μόνο που απομένει είναι ο δυτικός υποστηρικτικός τοίχος. Επί βυζαντινής κατοχής ο λόφος είναι ένας απέραντος σκουπιδότοπος. Όταν καταλαμβάνεται η πόλη από τον Σαλαδίνο αναγνωρίζεται η νοηματοδότησή της ως η τρίτη πιο ιερή πόλη για το Ισλάμ και σταδιακά χτίζεται το Τέμενος του Βράχου πάνω στον λόφο, υπό διαχείριση μέχρι σήμερα από τη χασεμιτική δυναστεία της Ιορδανίας. Ο δυτικός υποστηρικτικός τοίχος, που λανθασμένα και υποτιμητικά ονομάζεται συχνά ως Τοίχος των Δακρύων, είναι με απόσταση το πιο ιερό κτίριο (έστω, τμήμα κτιρίου) της εβραϊκής θρησκείας. Σήμερα είναι ξανά στο προσκήνιο της πιο προβεβλημένης συμπλοκής του πλανήτη, καθώς η χρήση της κορυφής του λόφου επαναδιεκδικείται από υπερορθόδοξους και ακροδεξιούς Εβραίους. Η αλλαγή των χρήσεων σε αυτά «δεν δικαιολογείται από “ανάγκη”, είναι καθαρά συμβολική», σημειώνουν οι συγγραφείς.

Στο μεταπολεμικό Βερολίνο τα ερείπια που άφησε η καταστροφή θα δεχτούν διαφορετικές, αντιφατικές μορφές αντιμετώπισης. Από την εκκλησία Kaiser-Wilhelm στο Δυτικό, πλέον, Βερολίνο η οποία θα διατηρηθεί σκοπίμως σε ερειπιώδη κατάσταση ως μνημείο του πολέμου (αντίστοιχα με το θολωτό κτίριο της Χιροσίμα ως μνημείο της ατομικής καταστροφής) έως την πλήρη κατεδάφιση δεκάδων οικοδομικών τετραγώνων για τη χάραξη της Stalin-Alee στο ανατολικό κομμάτι, μια αντιμετώπιση όμως τελείως διαφορετική από την ολοκληρωτική πιστή ανακατασκευή της παλιάς πόλης της Βαρσοβίας, μερικά χιλιόμετρα πιο ανατολικά. Ή την κατεδάφιση του μόλις ελαφρά κατεστραμμένου Schloss, του παλατιού του ηγεμόνα της Πρωσίας, ώστε να χτιστεί το μοντερνίστικο Palast der Republik, το Κοινοβούλιο της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας.

Οι πρωταγωνιστές της πρώιμης μοντέρνας αρχιτεκτονικής, θα ένιωθαν πιθανότατα εξαιρετικά άβολα αν τους εξηγούσαμε ότι, εκατό χρόνια μετά, πολλά από τα αρχετυπικά έργα τους δεν θα διατηρούσαν πλέον την αρχική χρήση τους. Δεν είμαι σίγουρος αν θα τους εξέπληττε περισσότερο η απλή αλλαγή χρήσης ή η μουσειοποίηση. Το παράδειγμα της Villa Savoye του Le Corbusier είναι ίσως χαρακτηριστικό: χιλιάδες τουρίστες βγάζουν selfies σε μια κατοικία χωρίς χρήση.

Ακόμη πιο παλιά οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα ή των πυραμίδων θα έμεναν εμβρόντητοι από τα εκατομμύρια τουρίστες που βγάζουν κι αυτοί selfies μπροστά στα κτίσματά τους χωρίς καμία χρήση πλέον, ενώ παραδίπλα πλανόδιοι πουλάνε μαγνητάκια και αναμνηστικά με μικρογραφίες (υπό κλίμακα;) των δημιουργιών τους. Δεν μπορώ να σκεφτώ καλύτερο βιβλίο το οποίο να εξηγεί αυτή την τεράστια φιλοσοφική μετεξέλιξη των ιδεών του μοντερνισμού από αυτό που συζητάμε εδώ.

*Αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ