Το αίνιγμα του χρόνου

Ο Ρομέν Γκαρί (Βίλνα, 1914-Παρίσι, 1980) έζησε μια συναρπαστική ζωή. Η παιδική του ηλικία σημαδεύτηκε από τη διάλυση της οικογένειάς του, αλλά κυρίως από τη βαθιά σχέση με τη μητέρα του, η οποία πίστευε ακλόνητα ότι ο γιος της ήταν προορισμένος για σπουδαία πράγματα. Το 1975 δημοσίευσε με το ψευδώνυμο Εμίλ Αζάρ το μυθιστόρημα «Η ζωή μπροστά», το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο Goncourt. Έτσι έγινε ο μοναδικός συγγραφέας που απέσπασε δύο φορές το ίδιο βραβείο  –είχε προηγηθεί η βράβευσή του το 1956 για τις Ρίζες του ουρανού–, γεγονός που αποκαλύφθηκε μόνο μετά τον θάνατό του.

Αφηγητής του

μυθιστορήματος είναι ο δεκάχρονος –στην πραγματικότητα δεκατετράχρονος– Μομό (Μοχάμεντ), ένα αγόρι αραβικής καταγωγής που μεγαλώνει στον άτυπο ξενώνα της Μαντάμ Ροζά, μιας Εβραίας επιζήσασας του Ολοκαυτώματος και πρώην πόρνης, η οποία φροντίζει τα παιδιά εκδιδόμενων γυναικών. Η σχέση του Μομό με τη Μαντάμ Ροζά βρίσκεται στον πυρήνα του έργου. Ξεκινά ως σχέση προστάτιδας και προστατευόμενου, όμως σταδιακά αντιστρέφεται, όταν η ηλικία και η ασθένεια εξαντλούν τις δυνάμεις της Ροζά και ο Μομό αναλαμβάνει τη φροντίδα της. Η αμοιβαία αυτή αγάπη προσδίδει στο μυθιστόρημα μια βαθιά συγκινητική διάσταση.

Ο συγγραφέας επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία του με τη φωνή του Μομό. Υιοθετεί την ιδιόλεκτο ενός αγράμματου παιδιού, γεμάτη γλωσσικά λάθη, παρανοήσεις αφηρημένων εννοιών και αδέξιες διατυπώσεις (τις οποίες έχει αποδώσει με εξαιρετική γλαφυρότητα στη γλώσσα μας ο μεταφραστής Αχιλλέας Κυριακίδης). Ωστόσο, πίσω από αυτή τη γλωσσική αφέλεια κρύβεται μια πρώιμη πείρα ζωής, μια πρακτική ευφυΐα απαραίτητη για την επιβίωση σε μια υποβαθμισμένη συνοικία του Παρισιού, όπου συνυπάρχουν πόρνες, μαστροποί, μικροκακοποιοί, τρανς γυναίκες και άνθρωποι διαφορετικών θρησκειών και εθνοτήτων. Παρά τις αντιθέσεις τους, τους ενώνει η κοινή εμπειρία της κοινωνικής περιθωριοποίησης και μια αυθόρμητη ανεκτικότητα.

Ο Γκαρί, αποφεύγοντας να υποπέσει στο ατόπημα του εξωραϊσμού της πραγματικότητας, κατορθώνει να παρουσιάσει έναν κόσμο σκληρό, όπου διαφορετικά κοινωνικά «υποείδη» μοιράζονται με σχετική ισορροπία το ίδιο οικοσύστημα. Το επιτυγχάνει κυρίως χάρη στη μείξη επιπέδων ύφους, η οποία εισάγει διαρκώς το κωμικό στοιχείο και την ειρωνεία, εμποδίζοντας το έργο να διολισθήσει στον μελοδραματισμό ή στην κοινωνική καταγγελία.

Ρομαίν Γκαρύ, Η ζωή μπροστά | Μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης | Σελ. 214 | Δώμα, 2025

Χαρακτηριστική είναι η συνομιλία του Μομό με τον κύριο Χαμίλ, έναν γέρο Αραβα, μέντορα του μικρού Μομό. Οταν εκείνος του λέει «Μην κλαις, μικρέ, είναι φυσικό να πεθαίνουν οι γέροι. Εσύ έχεις όλη τη ζωή μπροστά σου», ο Μομό σχολιάζει: «Τι πήγαινε να κάνει ο καριόλης; Να με φοβίσει; Είχα προσέξει πως κάθε φορά που οι γέροι λένε ‘‘είσαι νέος, έχεις όλη τη ζωή μπροστά σου’’, χαμογελάνε πλατιά, λες και το απολαμβάνουν». Σ’ αυτό το παράθεμα συνυπάρχουν τρία διαφορετικά επίπεδα ύφους: η φιλοσοφική αποδοχή του θανάτου από τον Χαλίλ, η λαϊκή και αθυρόστομη φωνή του παιδιού και η διακριτική παρουσία του ίδιου του συγγραφέα, καθώς σε ποιον άλλον μπορεί να αποδοθεί η διατύπωση «χαμογελάνε πλατιά, λες και το απολαμβάνουν»! Αυτή η σύνθεση είναι από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του μυθιστορήματος.

Με την τεχνική αυτή ο Γκαρί πετυχαίνει κάτι ουσιώδες: όσο λιγότερο ικανός εμφανίζεται ο αφηγητής να ερμηνεύσει τον κόσμο τόσο περισσότερο ενεργοποιείται η κριτική συνείδηση του αναγνώστη. Ο συγγραφέας αποσύρεται από τη θέση του παντογνώστη σχολιαστή και επιτρέπει στην αλήθεια να αναδυθεί μέσα από τις ατέλειες, τις παρανοήσεις και τις σιωπές της αφήγησης.

Τελικά, το Η ζωή μπροστά αφηγείται δύο παράλληλες ιστορίες: την ενηλικίωση του Μομό και τη σταδιακή φθορά της Μαντάμ Ροζά, οι οποίες συγκλίνουν και τέμνονται στη μέριμνα και την αγάπη. Η ύπαρξη παρουσιάζεται ως συνύπαρξη, ενώ η ζωή και ο θάνατος αποκτούν νόημα μόνο μέσα στη σχέση με τον άλλον. Ο τίτλος του έργου αναφέρεται τόσο στον άφθονο χρόνο που ανοίγεται μπροστά στον Μομό όσο και στο ελάχιστο μέλλον που απομένει στη Μαντάμ Ροζά. Γι’ αυτό το μυθιστόρημα δεν είναι ούτε αισιόδοξο ούτε απαισιόδοξο· αποπνέει μια βαθιά και παρά τη σκληρότητά της χαρούμενη ηθικότητα.