Από τη Θέουτα στον Εβρο

Κάποτε – δεν πάνε και πολλά χρόνια – θα προλάβαινε κάποιος να προφέρει δυο λόγια συμπόνιας για τους ανθρώπους που πνίγηκαν κολυμπώντας προς έναν ισπανικό θύλακο στην αφρικανική ακτή, πριν παραδοθεί στη γενική χλεύη.

Πριν υποστεί συμβολικό λιθοβολισμό για ρηχές «ευαισθησίες», επάρατο «προοδευτισμό» ή (σύμφωνα με έναν τραμπικής κοπής νεολογισμό) «αυτοκτονική ενσυναίσθηση». Οχι πια. Οι άνεμοι έχουν αλλάξει. Η κρίση των προηγούμενων ημερών, με αφορμή τη Θέουτα, μας έδωσε μία ακόμη απόδειξη της αλλαγής.

Τα γεγονότα, αν δεν παρακολουθούσατε ειδήσεις

αυτές τις ημέρες: Ξαφνικά, την 31η Ιουλίου, περίπου 70.000 άνθρωποι, νεαροί Μαροκινοί οι περισσότεροι, προσπάθησαν να φθάσουν διά θαλάσσης σ’ αυτό το μικρό κομμάτι αφρικανικής γης που αποτελεί ισπανικό έδαφος. Μερικές δεκάδες έχασαν τη ζωή τους στη θάλασσα. Από εκείνους που έφθασαν ζωντανοί, κανείς δεν πέρασε σε ευρωπαϊκό έδαφος και σχεδόν όλοι επέστρεψαν στο Μαρόκο, με εξαίρεση 1.000 περίπου ασυνόδευτα παιδιά και μερικούς Σουδανούς και Αφγανούς που ζήτησαν άσυλο. Η κρίση είχε λήξει μέσα σε 48 ώρες. Μα ήταν αρκετή, για να ανάψει το φιτίλι μιας βόμβας ηθικού πανικού.

«Προσοχή», φώναξε πρώτος ο εκπρόσωπος του Φάρατζ από το Λονδίνο, «σε λίγο όλοι αυτοί θα βρίσκονται στο Καλέ, έτοιμοι να αποβιβαστούν στις ένδοξες ακτές μας». «Εισβολή», διέγνωσε αμέσως ο Τραμπ. «Εισβολή ζόμπι» πλειοδότησε ο σινεφίλ Ελον Μασκ. Και ο αντιπρόεδρος Βανς, με μια ανάρτησή του, παρότρυνε τους συμπολίτες του «να ευχαριστούν τον Θεό που εξελέγη ο Τραμπ». Αλλιώς θα υφίσταντο κι αυτοί την πολιτική «των ριζοσπαστών της Αριστεράς, που ως οπαδοί της παγκοσμιοποίησης, επιτρέπουν την Εισβολή στη Δύση».

Ως εδώ, τίποτε το παράξενο. Στο τραμπικό σύμπαν των θεωριών της «μεγάλης αντικατάστασης», ένα επεισόδιο σαν αυτό είναι μάννα εξ ουρανού. Τα παράξενα και απροσδόκητα ήρθαν αμέσως μετά. Ο υπουργός Εσωτερικών της Ιταλίας κατηγόρησε την ισπανική κυβέρνηση πως εκείνη έφερε την ευθύνη της κρίσης, επειδή με τη «σοφτ» πολιτική της ήταν σαν να προσκαλεί τους εισβολείς. Η Ιταλία ανέστειλε τη Σένγκεν και επέβαλε συνοριακούς ελέγχους σε όσους έφθαναν από την Ιβηρική. Από κοντά, την άλλη κιόλας ημέρα, με κοινή επιστολή τους, οι ηγέτες 22 αξιοσέβαστων ευρωπαϊκών κυβερνήσεων – ανάμεσά τους και της Ελλάδας – αντί να προσφέρουν αλληλεγγύη στη Μαδρίτη, υιοθέτησαν τις κατηγορίες εναντίον της και ζήτησαν έκτακτη σύνοδο, για να ληφθούν μέτρα.

Οι ευρωπαίοι ηγέτες κατηγορούσαν στην πραγματικότητα τον ενοχλητικό ισπανό ομόλογό τους ότι «χαλάει την πιάτσα». Κάνει ό,τι κάνουν κι οι ίδιοι – δίνει ευκαιρίες νομιμοποίησης σε μετανάστες που έτσι κι αλλιώς ζουν και εργάζονται στις ευρωπαϊκές χώρες, καλύπτουν δημογραφικά κενά και προσφέρουν στο ΑΕΠ. Αλλά εκείνος το κάνει σε μεγαλύτερη κλίμακα και σχεδόν πανηγυρικά. Διαφημίζει, αυτό που οι άλλοι κάνουν ντροπαλά, σιωπηλά, και το κουκουλώνουν κάτω από στρώσεις σκληρής αντιμεταναστευτικής ρητορικής.

Τελικά, η κρίση εκτονώθηκε. Η Σύνοδος των «27» έκανε ένα βήμα πίσω, συνεχάρη την Ισπανία για την αντίδρασή της, δήλωσε ότι η Σένγκεν είναι απαραβίαστη και υποσχέθηκε στενότερη συνεργασία την επόμενη φορά. Αλλά κάτι έμεινε. Εμεινε η απόδειξη πως η ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Πως η κοινή πολιτική για τη μετανάστευση και την προστασία των συνόρων υποτάσσεται σε εθνικές πολιτικές (ή πολιτικάντικες) σκοπιμότητες. Πως η αλληλεγγύη είναι είδος εν ανεπαρκεία. Και πως στις περισσότερες χώρες την ατζέντα, συναισθηματικά, ιδεολογικά και ηθικά, την ορίζει η ανερχόμενη Ακροδεξιά. Η οποία, αν και εκτός εξουσίας, σέρνει από τη μύτη τους φοβισμένους πολιτικούς που την ασκούν.

Η μετανάστευση βέβαια – το ξέρουμε πια καλά – είναι ίσως το πιο ακανθώδες και σύνθετο από τα πολιτικά προβλήματα στην ευρωπαϊκή ατζέντα. Η διαχείρισή του είναι δύσκολη, μερικές φορές αδύνατη, και επιπλέον ενεργοποιεί ταυτοτικές αγωνίες και φοβικά ανακλαστικά. Ακόμη κι όταν στο πεδίο η πίεση των ροών είναι μειωμένη, όπως τώρα. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Frontex, οι παράνομες είσοδοι ήταν το 2025 κατά 26% λιγότερες από το 2024 και 53% κάτω από το 2023· και το πρώτο εξάμηνο του 2026 ήταν 37% λιγότερες από πέρυσι.

Η ταυτόχρονη, παράτυπη είσοδος τόσων ανθρώπων στο έδαφος μιας ευρωπαϊκής χώρας ήταν αντικειμενικά ένα μείζον γεγονός. Μπορεί να ήταν υπερβολική η εργαλειοποίησή του για πολιτικές και προπαγανδιστικές σκοπιμότητες, ήταν ωστόσο μια «έμπρακτη παραβίαση της εδαφικής κυριαρχίας της Ισπανίας», όπως είπε ο πρωθυπουργός της χώρας. Ηταν, συνεπώς, και μια ευκαιρία να δοκιμαστεί στην πράξη η πολυσυζητημένη τον τελευταίο καιρό κοινή ευρωπαϊκή άμυνα, η από κοινού υπεράσπιση των συνόρων της Ευρώπης.

Η Ενωση ετοιμάζεται να αναλάβει την υπεράσπιση της ασφάλειάς της με τις δικές της δυνάμεις. Μια κρίση όπως της Θέουτα θα ήταν ευκαιρία να δείξει σε σχετικά εύκολες συνθήκες αυτό που θα κληθεί, υποτίθεται, να κάνει σε δυσκολότερες περιπτώσεις ένοπλης παραβίασης των συνόρων. Θα περίμενε κανείς μια αντίδραση, τουλάχιστον ανάλογη με εκείνη που είχε εκδηλωθεί τον Νοέμβριο του 2021, όταν η Λευκορωσία έσπρωχνε μετανάστες στα σύνορα με την Πολωνία, τη Λετονία και τη Λιθουανία. Η Ευρώπη τότε είχε χαρακτηρίσει την κίνηση «υβριδικό πόλεμο», είχε αποφύγει κάθε κριτική στις χώρες-μέλη της που άφηναν τα θύματα να πεθαίνουν από το κρύο στα σύνορά τους, για να μην υποκύψουν στην επίθεση και είχε επιβάλει κυρώσεις στην Λευκορωσία.

Αυτή τη φορά, όμως, οι 22 ηγέτες στράφηκαν κατά της χώρας που δεχόταν την απειλή. Θυσίασαν την αξιοπιστία της κοινής αποτροπής στην εθνική του καθενός σκοπιμότητα· Σκοπός, να φανούν «σκληροί», στην αρχή μιας χρονιάς όπου όλοι δοκιμάζονται στις κάλπες και όλοι (ακόμη και οι πιο «δεξιοί», όπως η Μελόνι, που απειλείται από έναν απόστρατο στρατηγό) δέχονται μια πίεση από τα δεξιά τους. Και θεωρούν ευφυή πολιτική επιλογή επιβίωσης να υποκύψουν προκαταβολικά στην πίεση αυτή – παράδοξο. Κι ακόμη πιο παράδοξο ότι με τη στάση αυτή συντονίστηκε κι η Ελλάδα – η ευρωπαϊκή χώρα που έχει ζήσει την κρίση στον Εβρο και που έχει περισσότερα να χάσει από μια έκπτωση της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης και της κοινής υπεράσπισης των συνόρων.