Αλεξάνδρα Χριστακάκη

Όλα ξεκίνησαν από έναν αστερίσκο στο τέλος του δίτομου λογοτεχνικού έργου της Μαίρης Κόντζογλου Από ήλιο σε ήλιο (εκδ. Μεταίχμιο, 2023, 2024), όπου υπήρχε η πληροφορία ότι στη Σέριφο κάποιοι επιχειρηματίες διεκδικούν 2.500 στρέμματα γης ως κληρονόμοι των Γερμανών εργολάβων των μεταλλείων του νησιού, που έκλεισαν οριστικά το 1963.

Η δημοσιογραφική έρευνα με έφερε τρεις φορές στο νησί, αναζητώντας μαρτυρίες από εργάτες στα μεταλλεία με την αγωνία αν θα τους προλάβω ζωντανούς. Μου άνοιξαν την καρδιά τους, μου άνοιξαν το σπίτι τους, τα συρτάρια με τις κιτρινισμένες φωτογραφίες και τα

Οι μαρτυρίες των τελευταίων 8 εν ζωή μεταλλεργατών της Σερίφου συμβάλλουν στη «φροντίδα» της ιστορίας, της μνήμης και της ταυτότητας του νησιού, σε μια εποχή όπου οι λέξεις «τουριστική ανάπτυξη» είναι οδοστρωτήρας. Οι ιστορίες τους είναι βγαλμένες από την ψυχή τους, από τα σπλάχνα τους, από τα «σπλάχνα του νησιού» που Γερμανοί και Έλληνες εργολάβοι τα κατασπάραξαν, καθώς το μετάλλευμα που έβγαζαν στην επιφάνεια ήταν ανεπεξέργαστο. Ιστορίες εκμετάλλευσης, εργασιακού μεσαίωνα και κατασπατάλησης του φυσικού τοπίου. Οι 8 υπερήλικες σήμερα άνδρες που μου μίλησαν, τη δεκαετία 1953-1963, όταν έπεσαν οι τίτλοι τέλους στη λειτουργία των μεταλλείων στο νησί, ήταν παιδιά, ανήλικοι εργάτες στις στοές, στην επιφάνεια της γης, στο φόρτωμα, τις ξυλοδεσιές, τα φουρνέλα, την οικοδομή των εργατικών κατοικιών ή στο χημείο. Όλοι έχουν να θυμηθούν ατυχήματα, δυστυχήματα, νεκρούς που κουβάλησαν στον ώμο τους. Το χτύπημα της καμπάνας ακόμη και σήμερα τους δημιουργεί έναν κόμπο στο στομάχι, καθώς τότε ήταν προμήνυμα θανάτου. Όλοι τους στερήθηκαν τα γράμματα για το μεροκάματο από ήλιο σε ήλιο. Περπατούσαν ώρες ατελείωτες για να φτάσουν στις στοές ή στο λιμάνι και, όταν έκλεισαν τα μεταλλεία, πήραν τον δρόμο της μετανάστευσης σε άλλα νησιά, στην Αθήνα ή την Αμερική. Σήμερα κουβαλούν ακόμη στο σώμα τους αναπηρίες από την παιδική τους ηλικία, γιατί τότε ήταν απλά «αριθμοί» σε εργατικά ατυχήματα για τα οποία δεν αποζημιώθηκαν ποτέ. Υπήρξαν θύματα στυγνής εκμετάλλευσης. Τους έκλεψαν την παιδική ανεμελιά, τους έκλεψαν ένσημα, τους έκλεψαν την πατρογονική γη με εκβιασμό. Τους εκβίαζαν ότι θα τους απολύσουν ή δεν θα τους προσλάβουν, αν δεν τους παραχωρούσαν –χωρίς όμως τίτλους ιδιοκτησίας– τα χωράφια τους που ήταν πάνω από τις στοές. Οι περισσότεροι παιδιά μεταλλωρύχων από την εμβληματική περίοδο της ματωμένης εξέγερσης του 1916.

{jb_quote}Η δημοσιογραφική έρευνα με έφερε τρεις φορές στο νησί, αναζητώντας μαρτυρίες από εργάτες στα μεταλλεία με την αγωνία αν θα τους προλάβω ζωντανούς.{/jb_quote}

Τα μεταλλεία είναι η ταυτότητα του νησιού της Σερίφου. Ξενομερίτες από την Ήπειρο, τη Μύκονο, την Κάρπαθο, την Εύβοια, που έφτασαν μέχρι και τις τέσσερις χιλιάδες. Γυναίκες χήρες μετά το ολοκαύτωμα στο Δίστομο, να μαζεύουν το μετάλλευμα σε ζεμπίλια. Δεκάδες Μυκονιάτες εργάτες θαμμένοι σε στοές που κατέρρεαν χωρίς κανένα από τα αφεντικά να μεριμνήσει να τους βγάλει, να τους θάψει. Ακόμη περιμένουν στα σπλάχνα της Σερίφου. Κατέγραψα τη μαρτυρία μιας 95χρονης γυναίκας, κόρης και συζύγου μεταλλεργάτη, που ο άνδρας της στα 22 του χρόνια νιόπαντρος έμεινε ανάπηρος από εργατικό ατύχημα, γιατί όλα τότε ήταν θέμα ατομικής ευθύνης. Η μνήμη της δεν διέγραψε ούτε μία λεπτομέρεια εκείνης της εκμετάλλευσης και της κακοποίησης του τόπου και των ανθρώπων. Μιλάει για τους «ρουφιάνους» της εργοδοσίας και το μάτι της θολώνει ακόμη και σήμερα. Μίλησα με τέσσερα παιδιά μεταλλεργατών, που ανήκουν σε αυτή τη γενιά με το τραυματικό βίωμα των γονιών και των παππούδων τους στα λεηλατημένα σπλάχνα της Σερίφου. Εντόπισα μέσα σε συρτάρια –ανάμεσα σε καλά φυλαγμένες φωτογραφίες– το βιβλιάριο εγγραφής στο σωματείο ενός μεταλλεργάτη, τον Ιούλιο του 1916, πριν από την αιματοβαμμένη εξέγερση του Αυγούστου. Συνοδεύεται από το καταστατικό λειτουργίας με την υποχρέωση να το τηρήσει ο ίδιος ως συνδικαλισμένος εργάτης. Ευκαιρία για σύγκριση με τα σημερινά απαξιωμένα εργατικά σωματεία/σφραγίδες. Σήμερα ο επισκέπτης αντικρίζει παντού τρύπες, μπάζα, σκουριασμένα εγκαταλειμμένα μηχανήματα, σκάλες φόρτωσης υπό κατάρρευση, τρυπημένα βαγονέτα. Οι εργολάβοι έφυγαν αφήνοντας πίσω τους συντρίμμια.

Διαβάστε ένα απόσπασμα από όσα μου είπε ο Γιώργος Μαγουλάς, ανήλικος εργάτης στα μεταλλεία:

Οι διαχειριστές των μεταλλείων έχουν καταπατήσει τα περισσότερα κτήματα του νησιού. Ελάχιστα συμβόλαια είχε κάνει ο Γερμανός εργολάβος, ο Γκρώμαν. Τι κάνανε αυτοί; «Για να σε πάρω στην δούλεψή μου», έλεγε ο Γκρώμαν, «δώσε μου το χωράφι σου που είναι κοντά στα μεταλλεία για να χτίσω σπίτια για τους εργάτες. Όταν κλείσουν τα μεταλλεία, το χωράφι δικό σου». Όσο το είδες εσύ το χωράφι, το είδα και εγώ. Σου έκλεβε το κτήμα κατ’ αυτόν τον τρόπο, με χρησικτησία. Έχω πολλά να θυμάμαι από τις διηγήσεις της μητέρας μου, όπως τους τα έλεγε ο παππούς. Ακούστε αυτή την ιστορία. Στον όρμο Καλόγερο, στο δυτικό μέρος του νησιού, κοιμόταν ο παππούς με τον αδελφό του. Άκουγαν τα φουρνέλα κάτω από τα πόδια τους. Τότε ο παππούς λέει στον Γκρώμαν:

– Κύριε Αιμίλιε [το όνομα του Γκρώμαν], βάζεις φουρνέλα κάτω από το κτήμα μου και μου ξεκουφώνεις το κτήμα. Θα καταρρεύσουνε κάποια στιγμή όλοι και όλα και γω θα σκοτωθώ.

– Κύριε Λιβάνιε, εγώ παίρνω υπόγεια το μεταλλείο, το χωράφι παραμένει δικό σου. Τι φοβάσαι; απάντησε ο Γκρώμαν.

Και ο παππούς, αν και αμόρφωτος, απαντά:

– Αν σου κόψω τα πόδια, κ. Αιμίλιε, μπορείς να σταθείς όρθιος; Αποστομωτική η απάντηση του παππού μου. Τι να του πει ο Γκρώμαν;

Δίπλα από του παππού ήταν το κτήμα του Νικολίνου Κόντε, είχε το κελάκι όπου έμενε, τον στάβλο με τα ζώα, το αλώνι του, το βιος του. Ένα βράδυ, αφήνει τα ζώα του στο μαντρί και ο ίδιος κατεβαίνει στη Χώρα. Την επόμενη που επέστρεψε, είχε πάθει καθίζηση το βουνό συμπαρασύροντας το σπίτι και τα ζώα. Ακόμη και σήμερα βλέπει ο επισκέπτης χαλάσματα και τα κτίσματα αιωρούμενα. Πού είσαι, Γκρώμαν, να δεις τι παραμύθια έλεγες στον παππού μου. Ο Γκρώμαν πήγαινε και έλεγε: «Θέλω να κατασκευάσω ένα δωμάτιο για να βάζει ο επικεφαλής τα εκρηκτικά, προκειμένου να μην τα κουβαλά στο Μέγα Λειβάδι και τον Κουταλά αυτός που γεμίζει τα φουρνέλα». Στο πίσω μέρος του μυαλού του τι είχε ο Γκρώμαν; Να του πάρει και το χωράφι τελικά. Ο παππούς δεν έδινε το κτήμα του. Όμως οι άνθρωποι του Γκρώμαν τον έδεσαν σε έναν βράχο, μέχρι να χτιστεί το δωμάτιο. Δεν είναι βία αυτό; Με τη βία πήρε τα κτήματα των Σερφιωτών...

Τα βλέπεις τα χέρια μου; Είναι δουλεμένα από τα 14 μου χρόνια. Όταν περνάω έξω από τα μπάζια και τις στοές, πάντα θυμάμαι εκείνα τα χρόνια. 8 χρονών ξυπόλητος μέσα στα αγκάθια. Με την ανοχή μας απέναντι στους διαχειριστές των μεταλλείων είχαμε ένα εισόδημα μέσα στη φτώχεια μας. Τα μισά σπλάχνα της Σερίφου, δηλαδή το μετάλλευμα του νησιού, έχει πάει Γερμανία και Ιταλία. Αν έβαζαν έναν ελάχιστο φόρο στα καράβια που φορτώναμε –3,5 τόνους μέταλλο σε κάθε καράβι– θα είχε τότε ένα εισόδημα ο Δήμος του νησιού, να κάνει φράγματα για νερό, δρόμους, υποδομές κ.λπ.

Η Σέριφος πρέπει να φροντίσει την ιστορία της. Όταν ξεκίνησε ο Αποστολίδης να μπαίνει στις στοές, ήταν σαν τις σκοτώστρες. Έκοβε τα ποδαρικά από μέσα και έπαιρνε το φιλέτο. Λεηλάτησαν το βουνό μας...

Στα σπλάχνα της Σερίφου
Μαρτυρίες των τελευταίων εν ζωή εργατών στα μεταλλεία
Έρευνα – Συνεντεύξεις – Επιμέλεια: Αλεξάνδρα Χριστακάκη
Εκδόσεις Πυξίδα της Πόλης
152 σελ.
ISBN 978-618-58-8815-2
Τιμή €15,00