Pedro Mañas: «Ο λύκος μέσα μου»

Με πλήθος περιστατικών καθημερινά, περιστατικά που έχουν οδυνηρές συνέπειες τόσο για το θύτη όσο και για το θύμα, το βιβλίο του Πέδρο Μάνιας δεν είναι ένα ακόμη βιβλίο για το bullying. Στο βιβλίο η οπτική γωνία μετατοπίζεται και παρακολουθούμε την ιστορία μέσα από το βλέμμα του θύτη. Σε μια πρωτότυπη ιστορία, ο συγγραφέας μεταφέρει τον φαύλο κύκλο που συνοδεύει αυτές τις συμπεριφορές.

Συναντάμε πρώτη φορά τον Τζέικομπ Λούνα, τον πρωταγωνιστή, όταν, στην ηλικία των δέκα ετών, θα υποστεί ανελέητο bullying, σωματικό και λεκτικό, και περιθωριοποίησή του από τους συμμαθητές του. Ο συγγραφέας

επιλέγει εύστοχα ένα αθώο, κατά τη δική μας αντίληψη, περιστατικό, προκειμένου να αναδείξει το γεγονός ότι οι μηχανισμοί που πυροδοτούν τέτοιες συμπεριφορές είναι απρόβλεπτοι. Συχνά ξεκινά μέσα από καθημερινές, μικρές πράξεις που ξεφεύγουν από τον έλεγχο. Ένα αστείο, ένα παρατσούκλι, μια απειλή, μια φήμη, ένα ανώνυμο μήνυμα… Το βιβλίο, που επιχειρεί μια ανατομία της καθημερινής βίας των εφήβων, μετατοπίζοντας το βλέμμα προς την ψυχοσύνθεση του θύτη, φέρνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με έναν σοβαρό προβληματισμό: τα θύματα εκφοβίζονται γι’ αυτό που είναι ή είναι αυτό που είναι επειδή εκφοβίζονται;

Όχι τυχαία, ο συγγραφέας επιλέγει να προσδώσει στον πρωταγωνιστή το παρατσούκλι «Λύκος», επιλογή που βασίζεται σε συγκεκριμένους συμβολισμούς και ψυχολογικούς μηχανισμούς. Κατ’ αρχάς, είναι γνωστό πως στη λογοτεχνία ο λύκος αποτελεί ένα από τα πιο πολυδιάστατα σύμβολα. Ξεκινώντας από την κλασική παράδοση, αποτελεί την ενσάρκωση του κακού, του κινδύνου, του φόβου. Ταυτόχρονα, γίνεται και έκφραση της αποξένωσης, της μοναξιάς και της υπαρξιακής αγωνίας (για να θυμηθούμε τον Έρμαν Έσε και το Λύκο της στέπας του). Στο πρόσωπο του Τζέικομπ, αυτά τα χαρακτηριστικά έχουν συγκεραστεί. Συμβολικά, μάλιστα, ο συγγραφέας θα βάλει τον πρωταγωνιστή να φορά κάποιες φορές μια μάσκα λύκου. Πίσω από την ανωνυμία της, νιώθει ότι οι όποιες αναστολές του αποτρέπονται. Με το προσωπείο του θηρευτή πια, η μάσκα θα του προσφέρει αυτό που χρειάζεται κάθε λύκος: μια αγέλη. Αυτό που, όμως, ξεκίνησε ως ένα «παιχνίδι» ή μια άμυνα, σταδιακά γίνεται το πραγματικό του πρόσωπο. Ο Τζέικομπ διαπιστώνει ότι δεν μπορεί πλέον να βγάλει τη «μάσκα» εύκολα. Ο Λύκος-θύτης μεγαλώνει μέσα του, αυτονομείται και τελικά τον εγκλωβίζει.

Το διαζύγιο των γονιών του θα γίνει η αφορμή να αλλάξει σχολείο. Κι εκεί θα επιλέξει να βρεθεί στην άλλη πλευρά, και από θύμα να γίνει θύτης. Όπως στη φύση ο λύκος επιβάλλει την κυριαρχία του, έτσι και ο Τζέικομπ στο νέο περιβάλλον θα προσπαθήσει να δείξει πως έχει τη δύναμη να επιβάλλεται. Στο βιβλίο, είναι ξεκάθαρο πως ο συγγραφέας υιοθετεί την άποψη πως κανείς δε γεννιέται κακός. Ανάλογες συμπεριφορές είναι αποτέλεσμα της μοναξιάς, της ντροπής και του τραύματος.

{jb_quote}Ο συγγραφέας δίνει φωνή στο «τέρας», αυτό στο οποίο ο καθένας μπορεί να μεταμορφωθεί – ακόμα και το θύμα.{/jb_quote}

Ευρηματικά ο Πέδρο Μάνιας, χρησιμοποιώντας συμβολικά το επίθετο του πρωταγωνιστή (καθώς στις λατινογενείς γλώσσες luna σημαίνει φεγγάρι), το συνδέει με τους μύθους της μετατροπής ανθρώπων σε λύκους, τις νύχτες με πανσέληνο. Σε αυτό το χρονικό της μετάλλαξής του, τα εσωτερικά σκοτάδια θα παίξουν καθοριστικό ρόλο. «Θα εκδικηθώ για όσα έχω τραβήξει… αν δεν μπορώ να εμπνεύσω αγάπη, θα προκαλέσω τρόμο», είναι η φράση από τον Φρανκενστάιν της Μέρι Σέλεϊ, που θα υιοθετήσει ως μότο ο Τζέικομπ.

Με μια ακόμα πιο ευρηματική επιλογή, ο συγγραφέας εγκιβωτίζει στην ιστορία τα σκίτσα που ζωγραφίζει ο Τζέικομπ. Όταν αρχίζει να βιώνει το bullying, βρίσκοντας καταφύγιο στη φαντασία θα αρχίσει να σκιτσάρει έναν υπερήρωα, που θα τον ονομάσει Λύκο. Αυτό το πρόσωπο, το alter ego του, θα είναι το μέσον φυγής από τη σκληρή πραγματικότητα που βιώνει. Η ζωγραφική θα γίνει το εργαλείο με το οποίο προσπαθεί να βάλει σε τάξη το χάος που νιώθει – και δε γίνεται να μη σχολιαστεί το πώς με εύσχημο τρόπο ο συγγραφέας δείχνει πως η Τέχνη όχι μόνο λειτουργεί ψυχοθεραπευτικά, αλλά και μπορεί να αξιοποιηθεί ως εργαλείο «διάγνωσης» προβλημάτων. Αυτός ο εγκιβωτισμός, που αποτελεί ιστορία μέσα στην ιστορία, επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθήσει τις σκέψεις και τα συναισθήματα του νεαρού ήρωα. Αυτά που δεν τολμά να πει σε κανέναν· που εξηγούν πώς ο Τζέικομπ έγινε ο Λύκος· πώς και οι δυο τους μεγάλωσαν ταυτόχρονα, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, ο συγγραφέας δίνει φωνή στο «τέρας», αυτό στο οποίο ο καθένας μπορεί να μεταμορφωθεί – ακόμα και το θύμα. Η οπτικοποίηση του «τέρατος» πρώτα αποτυπώνεται στο χαρτί και μετά στις πράξεις του. Οι σκοτεινές και επιθετικές φιγούρες ενσαρκώνουν τη νέα, σκληρή ταυτότητα που θέλει να υιοθετήσει στην πραγματική ζωή.

Το βιβλίο προσεγγίζει το θέμα του σχολικού εκφοβισμού πολυπρισματικά. Αξιοποιώντας τους δευτερεύοντες χαρακτήρες, δείχνει πως η βία είναι το αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που λειτουργούν αθροιστικά και οδηγούν σε ακραίες, συχνά, καταστάσεις. Στο ευρύτερο πλαίσιο θα βάλει την οικογένεια. Δεν είναι το διαζύγιο αυτό καθαυτό που θα διαρρήξει την καθημερινότητα του πρωταγωνιστή. Είναι η αδυναμία των ενηλίκων να του προσφέρουν ασφάλεια, είναι ο τρόπος που λειτουργούν ως πρότυπο: ένας πατέρας που χωρίζει τον κόσμο σε «λύκους» και «πρόβατα» και που το αγόρι, για να κερδίσει την εύνοιά του, θα μεταλλαχτεί και μια μητέρα παθητική, που αδυνατεί να δει τα σημάδια και να προσφέρει ουσιαστική προστασία. Στο ευρύτερο πλαίσιο βάζει και το σχολικό περιβάλλον και, κυρίως, τους φίλους. Η ανάγκη αποδοχής και η διαμόρφωση της ταυτότητας είναι συστατικά στοιχεία της εφηβείας. Τρία πρόσωπα είναι εκείνα που θα διαμορφώσουν τις επιλογές του πρωταγωνιστή. Ο δειλός πρώην φίλος, που όταν χρειάστηκε δεν υπερασπίστηκε τον Τζέικομπ και που αντιπροσωπεύει τη σιωπηλή πλειοψηφία εκείνων που γνωρίζουν, αλλά δε μιλούν. Ο αρχηγός της ομάδας των bullies, που κι αυτός κουβαλά τα δικά του τραύματα και που θα «επιβραβεύσει» τον Τζέικομπ, εντάσσοντάς τον στην ομάδα. Καταλυτικός, όμως, είναι ο ρόλος του τρίτου παιδιού· είναι αυτός για τον οποίον ο Τζέικομπ θα κληθεί να αποφασίσει αν θα τον προστατεύσει ή θα γίνει το δικό του θύμα.

Και, εξίσου ευρηματικά, ο συγγραφέας στο ευρύτερο πλαίσιο θα βάλει και το πρόσωπο ενός καθηγητή. Όχι εξωραΐζοντάς τον (καθώς δείχνει πως ούτε οι καθηγητές γλιτώνουν από την παραπτωματική συμπεριφορά κάποιων μαθητών), αλλά ως το πρόσωπο εκείνο που θα προσφέρει μια διέξοδο, βοηθώντας τον Τζέικομπ να αναθεωρήσει τις πράξεις του. Ταυτόχρονα, είναι το πρόσωπο με το οποίο ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι το τραύμα κάποιου που έχει βρεθεί στη θέση του θύματος εσωτερικεύεται και μπορεί να μείνει αθεράπευτο με δραματικές συνέπειες, ακόμα και στην ενήλικη ζωή.

Ο ρυθμός της αφήγησης είναι κλιμακωτός, σχεδόν κινηματογραφικός. Στο πρώτο μέρος, όταν ο ήρωας θυματοποιείται, ο αργός, εσωτερικός ρυθμός επιτρέπει στον αναγνώστη να «βιώσει» τη μοναξιά και τη συναισθηματική παράλυση του μικρού Τζέικομπ. Καθώς όμως το θύμα γίνεται θύτης, ο ρυθμός γίνεται καταιγιστικός. Η μεταμόρφωσή του συνοδεύεται από μια εξαιρετική επιτάχυνση της αφήγησης. Γρήγορες σκηνές, κοφτοί και γεμάτοι ένταση διάλογοι παρασύρουν τον αναγνώστη να βιώσει τη δύναμη της εξουσίας που βιώνει ο Τζέικομπ ως θύτης. Όταν πια ο έλεγχος χάνεται και ο ήρωας συνειδητοποιεί πως από σούπερ ήρωας έγινε ο κακός της ιστορίας, ο ρυθμός μεταβάλλεται και πάλι. Η ανατρεπτική αυτή επιβράδυνση, μέσα από εσωτερικούς μονολόγους και παύσεις, αναγκάζει τον αναγνώστη, μέσα από το βλέμμα του ήρωα, να δει τις συνέπειες ανάλογων συμπεριφορών.

{jb_quote}Αναλύει υποδειγματικά τον μηχανισμό του φόβου, που είναι βασική αιτία του εκφοβισμού.{/jb_quote}

Η γλώσσα του κειμένου, άμεση και ρεαλιστική, καταφέρνει να αποδώσει την προσωπικότητα και την ψυχοσύνθεση του πρωταγωνιστή. Πολύ κοντά στη γλώσσα των εφήβων, χωρίς να τη μιμείται ή να την οικειοποιείται για λόγους εντυπωσιασμού, θα κερδίσει το νεανικό αναγνωστικό κοινό. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση όχι μόνο προσδίδει εξομολογητικό χαρακτήρα, αλλά γίνεται το όχημα για να αποκαλυφθούν οι σκέψεις, οι αντιφάσεις και τα συναισθήματα με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος ο Τζέικομπ. Η προφορικότητα και ο ρεαλισμός, οι ζωντανοί διάλογοι και η υιοθέτηση της «φωνής» του έφηβου πρωταγωνιστή χτίζουν έναν χαρακτήρα αληθοφανή, δημιουργώντας την αίσθηση στους αναγνώστες ότι ακούνε ένα παιδί από το δικό τους σχολικό περιβάλλον. Επιστρατεύοντας ακόμα και το μαύρο χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό, ο συγγραφέας φορτίζει ή αποφορτίζει τον αναγνώστη, ενώ η εναλλαγή του καθημερινού λόγου με τη σχεδόν ποιητική περιγραφή των εσωτερικών συγκρούσεων δημιουργεί μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, που αποδίδει –και γλωσσικά– την ταλάντευση του ήρωα ανάμεσα στο κακό και το καλό.

Τα σκίτσα του Ed Carosia ενισχύουν την ατμόσφαιρα και, όπως ήδη επισημάνθηκε, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην αφήγηση, ως μια παράλληλη ιστορία που φωτίζει τα γεγονότα.

Ο λύκος μέσα μου απευθύνεται σε εφήβους και είναι ένα βιβλίο που θα έπρεπε να μπει σε κάθε σχολική τάξη. Ο συγγραφέας αναλύει υποδειγματικά τον μηχανισμό του φόβου, που είναι βασική αιτία του εκφοβισμού. Εξηγεί πως η βία δεν γεννιέται από το πουθενά και πως η στρεβλή έννοια της δύναμης (το πώς, δηλαδή, ένα παιδί αντιλαμβάνεται τι σημαίνει «είμαι δυνατός» ή «συμπεριφέρομαι σαν άντρας») οδηγεί σε λάθος επιλογές. Μέσα από την ψυχολογική χαρτογράφηση του ήρωα βοηθά εφήβους και ενήλικες να κατανοήσουν ότι ο θύτης είναι συχνά ένα βαθιά τραυματισμένο και φοβισμένο παιδί, χωρίς αυτό να δικαιολογεί τις πράξεις του. Η εσωτερική πάλη του Τζέικομπ ολοκληρώνεται με την αποδοχή της ευθύνης, τον τερματισμό της βίας και την αυτογνωσία. Ο ήρωας συνειδητοποιεί ότι η «μάσκα» του Λύκου αποτελούσε κάλυψη για τον φόβο του, επιλέγοντας τελικά να δαμάσει το εσωτερικό του θηρίο.

Το βιβλίο δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε δικαιολογεί τη βία, αλλά βοηθά να κατανοήσουμε τις ρίζες της. Είναι ένα ανάγνωσμα ιδανικό για συνανάγνωση εφήβων-γονέων-εκπαιδευτικών, όχι μόνο γιατί επιτρέπει να δουν βαθύτερα και να κατανοήσουν καλύτερα τους μηχανισμούς που οδηγούν σε φαινόμενα όπως το bullying, αλλά και γιατί δίνει αφορμές για ουσιαστικές συζητήσεις και προβληματισμό.

Ο λύκος μέσα μου
Pedro Mañas
Εικονογράφηση: Ed Carosia
Μετάφραση: Δέσποινα Δρακάκη
Μεταίχμιο
260 σελ.
ISBN 978-618-03-4811-8
Τιμή €14,40