Mehmet Can Doğan: «Γίνεται κι αλλιώς»

Η ποιητική συλλογή Γίνεται κι αλλιώς, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Βακχικόν, συστήνει στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό τον Μεχμέτ Τζαν Ντογάν, μία πολύπλευρη προσωπικότητα της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας. Γεννημένος το 1969 στο Ακσαράι της Μικράς Ασίας, ο Ντογάν είναι ποιητής, κριτικός, δοκιμιογράφος και ακαδημαϊκός. Σπούδασε τουρκική γλώσσα και λογοτεχνία και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Γαζή, ενώ παράλληλα δραστηριοποιείται στον χώρο των λογοτεχνικών περιοδικών και του ραδιοφώνου. Η διπλή ιδιότητα του δημιουργού και του μελετητή είναι αισθητή στην ποίησή του: ο αυθορμητισμός

Η έκδοση περιλαμβάνει τριάντα τέσσερα ποιήματα, επιλεγμένα από διαφορετικές φάσεις της δημιουργικής του πορείας. Δεν αποτελεί, επομένως, μια συλλογή με τη συνήθη έννοια, οργανωμένη εξαρχής ως ενιαία σύνθεση, αλλά μια αντιπροσωπευτική διαδρομή μέσα στο έργο του. Παρά την ποικιλία των μορφών και των θεμάτων, τα ποιήματα συνδέονται με εσωτερικά νήματα: τον έρωτα και την απώλεια, τη μοναξιά, τη φθορά του σώματος και της μνήμης, τη σύγκρουση του ατόμου με τις κοινωνικές επιταγές, την αγωνία απέναντι στον θάνατο, αλλά και την επίμονη αναζήτηση της δυνατότητας μιας άλλης ζωής.

Την επιλογή μεταφέρει στα ελληνικά ο Αριστοτέλης Μητράρας, ο οποίος υπογράφει και τον εκτενή πρόλογο. Γεννημένος στην Ίμβρο το 1962, με σπουδές στη νεοελληνική λογοτεχνία, την οθωμανική ιστορία και τις διεθνείς και ευρωπαϊκές σπουδές, ο Μητράρας έχει υπηρετήσει συστηματικά τη γνωριμία του ελληνικού κοινού με την τουρκική λογοτεχνία, τόσο με μεταφράσεις όσο και με ανθολογήσεις και άλλες μελέτες. Η γνώση και των δύο γλωσσικών και πολιτισμικών κόσμων τού επιτρέπει να λειτουργεί όχι μόνο ως μεταφραστής, αλλά ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στις δύο λογοτεχνικές παραδόσεις.

Στον πρόλογό του χαρτογραφεί αναλυτικά τη λογοτεχνική πορεία του Ντογάν, παρουσιάζοντας τις επιμέρους συλλογές του και φωτίζοντας τις πνευματικές του καταβολές από τη δυτική φιλοσοφική και ποιητική παράδοση ως τα τουρκικά δημοτικά τραγούδια. Η μετάφραση αναλαμβάνει ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα, καθώς η ποίηση του Ντογάν στηρίζεται στις αμφισημίες, στις απροσδόκητες συνδέσεις, στις αλλαγές φωνής και στους υπόγειους ήχους της λαϊκής παράδοσης. Σε ορισμένα σημεία διατηρούνται εναλλακτικές αποδόσεις, δηλωμένες με κάθετο, οι οποίες φανερώνουν την πολυσημία του πρωτοτύπου και καθιστούν ορατό το μεταφραστικό δίλημμα. Η επιλογή αυτή υπενθυμίζει ότι η μετάφραση της ποίησης δεν είναι μηχανική μεταφορά, αλλά διαρκής αναμέτρηση με ανοιχτές νοηματικές δυνατότητες.

{jb_quote}Ο αυθορμητισμός του βιώματος συνυπάρχει με μια διαρκή εγρήγορση απέναντι στη γλώσσα, στις συμβάσεις και στις ίδιες τις δυνατότητες της ποιητικής έκφρασης.{/jb_quote}

Κυρίαρχη θεματική της συλλογής είναι ο έρωτας, όχι όμως ως γαλήνια ένωση ή ασφαλές καταφύγιο αλλά ως απουσία, διάψευση και χωρισμός. Στο «Ίχνος» δηλώνεται απερίφραστα ότι «δεν χαρίζουν γαλήνη οι έρωτες στον άνθρωπο», ενώ στο «Φίλημα του πουλιού» ο Ντογάν αποδίδει με ιδιαίτερη δύναμη εκείνη τη μεταιχμιακή στιγμή κατά την οποία ο αγαπημένος άνθρωπος έχει φύγει από τη σχέση, ενώ η παρουσία του εξακολουθεί να κατοικεί στα πράγματα: οι τοίχοι «στέκουν σιωπηλοί», τα βιβλία «κουβαλούν τέτοια σιωπή», ενώ το γέλιο από το διπλανό δωμάτιο ακούγεται ξένο και σχεδόν απειλητικό. Τα γράμματα, οι φωτογραφίες, το κρεβάτι, το μαξιλάρι, τα ρούχα και τα κοινά αντικείμενα διασώζουν τα ίχνη του άλλου, αλλά ακριβώς γι’ αυτό καθιστούν εντονότερη την απουσία του. Το «φίλημα του πουλιού» συμπυκνώνει αυτή την εμπειρία: ένα άγγιγμα φευγαλέο, που ενώνει για μια στιγμή και αμέσως γίνεται πτήση, απομάκρυνση και οριστικός χωρισμός: «φίλησα και πέταξα από τα χείλη σου που ’χουν ανοσία στον έρωτα/ δίχως να κοιτάξω πίσω μου – πέταξα».

Στα «Δύο τραγούδια του αποχωρισμού – ίσως δύο μοιρολόγια», η αποχώρηση από το κοινό σπίτι γίνεται σχεδόν νεκρώσιμη τελετουργία: όσα υπήρξαν κοινά απογράφονται για τελευταία φορά, οι φωτογραφίες χάνουν ένα από τα πρόσωπά τους και η ραγισμένη καρδιά αφήνει πίσω της τις αναμνήσεις ως κληρονομιά και τιμωρία. Η ερωτική εμπειρία συνδέεται έτσι οργανικά με τον θρήνο και με τη βαθιά μουσικότητα του δημοτικού τραγουδιού.

Η μοναξιά, ωστόσο, δεν αποτελεί μόνο συνέπεια της απώλειας του έρωτα. Είναι υπαρξιακή κατάσταση: άλλοτε «κρυστάλλινη», άλλοτε εκκωφαντική, άλλοτε τόσο βαθιά ώστε ο άνθρωπος δεν γνωρίζει πλέον τον εαυτό του. Το ποιητικό υποκείμενο διαρκώς απομακρύνεται, επιστρέφει, χάνει τις στάσεις, κλείνεται σε δωμάτια ή περιπλανιέται σε πόλεις, βουνά, ερήμους και γκρεμούς. Οι χώροι αυτοί δεν λειτουργούν ως απλό σκηνικό· αποτυπώνουν τις εσωτερικές του μεταπτώσεις. Το σπίτι γίνεται σώμα και το σώμα σπίτι, οι πόρτες δηλώνουν το αδύνατο πέρασμα από το μέσα στο έξω, ενώ τα παράθυρα και οι κουρτίνες επιτρέπουν μία στιγμιαία μόνο θέαση του κόσμου.

Στην «Πρόβα», η σκηνή, τα κοστούμια, ο φωτιστής, το χειροκρότημα και η αυλαία μετατρέπουν τη ζωή και τον έρωτα σε παράσταση, μέσα στην οποία το πρόσωπο κινδυνεύει να χαθεί πίσω από τον ρόλο του. Η γυναικεία φωνή ξεχνά τα λόγια της, φορά «λάθος κουστούμι» και αισθάνεται πως δεν είναι απολύτως αληθινή μπροστά στους θεατές. Πίσω από την ειρωνεία και τις σκηνικές οδηγίες κρύβεται η αγωνία μιας ύπαρξης που ζητά την αυθεντική συνάντηση, χωρίς προσωπείο και χωρίς «κασκαντέρ». Γι’ αυτό και η καταληκτική απορία «πού πέφτει άραγε η αυλαία» ξεπερνά τα όρια του θεάτρου: αφορά το ασαφές σύνορο ανάμεσα στον ρόλο και στο αληθινό πρόσωπο, στον έρωτα και στην προσποίησή του, στη ζωή και στον θάνατο.

Ιδιαίτερα δυνατή είναι η εικόνα του αετού στην «Τρελή συνείδηση». Ο αετός «πετάει όμορφα μες στη μοναξιά του», σαν να έχει μετατρέψει την απομόνωσή του σε ελευθερία και ύψος. Ωστόσο, δεν έχει ακόμη γνωρίσει ολόκληρο το βάθος της: «θα μάθει μια μέρα πως και η μοναξιά είναι θάλασσα». Η μεταφορά διευρύνει αιφνίδια τη μοναξιά από τον ορεινό και ερημικό χώρο σε ένα απέραντο, απροσμέτρητο πέλαγος· έχει ταυτόχρονα ύψος και βάθος: είναι πέταγμα αλλά και θάλασσα, ελευθερία αλλά και οδυνηρή αυτογνωσία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της ποίησης του Ντογάν με τη γνώση και την αλήθεια. Στην «Τρελή συνείδηση» η γνώση κατακτάται βιωματικά, μέσα από τη φύση, τον πόνο και τον θάνατο· στο ποίημα «Η κατάσταση του να είσαι σε αναμονή» ακόμη και κάθε αλήθεια περιέχει «κάτι που είναι λάθος», ενώ στον «Εύθυμο νου» ο νους μετρά, ζυγίζει και θέτει ερωτήσεις, που συχνά μένουν αναπάντητες ή γεννούν νέες αμφιβολίες. Απέναντι σε έναν κόσμο βέβαιο για τις αποφάσεις και τις καταδίκες του, ο Ντογάν αντιπροτείνει την ποιητική της αβεβαιότητας. Ακόμη και η αλήθεια περιέχει κάτι λανθασμένο, ενώ ο νους, που επιθυμεί να μετρήσει και να ταξινομήσει τα πάντα, αποδεικνύεται «στυφό φρούτο», «αντίκα», κάποτε άκαρδος και άλλοτε αλλήθωρος. Η αμφιβολία γίνεται έτσι πράξη πνευματικής ελευθερίας.

Ο θάνατος στη συλλογή είναι πανταχού παρών, χωρίς όμως να οδηγεί σε μηδενισμό. Στην «Ομορφιά της ύπαρξης», η ύπαρξη πολλαπλασιάζει τον θάνατο και αφυπνίζει την οδυνηρή μνήμη· αλλού, όμως, ένα φιλί στα μαλλιά και στα μάτια μπορεί να επαναφέρει τον άνθρωπο στη ζωή. Η ποίηση κινείται ανάμεσα στο χώμα και στο πέταγμα, στο αίμα και στο νερό. Από αυτή την αντιθετική κίνηση γεννιέται μια εύθραυστη, όχι θριαμβευτική, κατάφαση της ζωής.

Παράλληλα, ο Ντογάν στρέφει το βλέμμα προς τη δημόσια πραγματικότητα. Η κοινωνική του κριτική είναι ιδιαίτερα οξεία στο ποίημα «Ο Μανδραγόρας», όπου η Ιερά Εξέταση μιλά σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, αυτάρεσκη και ατιμώρητη. Οι φορείς της εμφανίζονται ως αποκλειστικοί κάτοχοι της αλήθειας, της δικαιοσύνης και της σωτηρίας, ενώ η γλώσσα τους αποκαλύπτει τον κυνισμό, τη φιλοδοξία και τη βία τους. Η ειρωνεία κορυφώνεται, καθώς εκείνοι που ισχυρίζονται ότι προστατεύουν τον κόσμο παρουσιάζονται «με σφραγισμένα τα αυτιά», ανίκανοι να ακούσουν τον πόνο της μάνας, του παιδιού ή του αγαπημένου ανθρώπου.

Ανάλογη κοινωνική διάσταση αποκτά το ποίημα «Διανομή στο σπίτι». Ο τίτλος, δανεισμένος από τη γλώσσα της αγοράς και της διαφήμισης, χρησιμοποιείται ειρωνικά: αυτό που «διανέμεται» στο σπίτι δεν είναι κάποιο προϊόν, αλλά η σήψη. Οι φόβοι που έχουν κρυφτεί κάτω από το χαλί, οι τοίχοι, τα δάπεδα, τα έπιπλα, τα καλώδια και οι σωλήνες συνθέτουν την εικόνα μιας αποσύνθεσης βαθιά ριζωμένης, αλλά σχεδόν ανεπαίσθητης, αφού είναι «άοσμη». Το τζάκι εξακολουθεί να ανάβει και τα λουλούδια να ανθίζουν, διατηρώντας την επίφαση μιας κανονικής ζωής· στο εσωτερικό, όμως, σαπίζουν ακόμη και ο ύπνος και τα όνειρα. Η σήψη, μάλιστα, «πηγαίνει στη δουλειά κι επιστρέφει», σαν να έχει αποκτήσει τη δική της καθημερινή διαδρομή. Έτσι, το σπίτι δεν συμβολίζει μόνο έναν διαβρωμένο ιδιωτικό χώρο, αλλά μια ολόκληρη κοινωνία που εξακολουθεί εξωτερικά να λειτουργεί, ενώ η εσωτερική και ηθική της αποσύνθεση έχει γίνει τόσο οικεία, ώστε δεν γίνεται πλέον αντιληπτή.

Η ποίηση του Ντογάν υπερασπίζεται την εντιμότητα, το έλεος, τη συνείδηση και τη συμπόνια. Αντιστέκεται στον δογματισμό, τη βία, την τυποποίηση και την εμπορευματοποίηση του ανθρώπου. Οι αξίες αυτές αναδύονται μέσα από συγκεκριμένες μορφές ευθραυστότητας: μια ραγισμένη καρδιά, ένα πληγωμένο σώμα, έναν εξόριστο, έναν λεπρό, μια μάνα, ένα παιδί, τα «ευαίσθητα πουλιά της καρδιάς». Η ευαισθησία δεν νοείται ως αδυναμία, αλλά ως η ικανότητα να αισθανόμαστε τον πόνο του άλλου.

{jb_quote}Μέσα στη φθορά και στο σκοτάδι, η ποίηση του Ντογάν διατηρεί ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας διαφορετικής θέασης του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης.{/jb_quote}

Ως προς τη μορφή, τα ποιήματα εκτείνονται από σύντομες συνθέσεις έως εκτενή κείμενα που προσεγγίζουν τον θεατρικό μονόλογο. Ο ελεύθερος στίχος, η περιορισμένη στίξη, οι αιφνίδιες μεταβάσεις, οι επαναλήψεις και η εναλλαγή φωνών δημιουργούν έναν ανήσυχο, ασθματικό και έντονα προφορικό λόγο. Οι φράσεις μοιάζουν να γεννιούνται τη στιγμή της εκφοράς τους, να διορθώνονται ή να αναιρούνται, αποδίδοντας την κίνηση μιας συνείδησης σε διαρκή ένταση.

Η ιδιοτυπία του Ντογάν έγκειται στη συνάντηση ετερόκλητων υλικών: της παράδοσης και του σύγχρονου αστικού βίου, του σαμάνου και του δερβίση με τα τρένα, τα φροντιστήρια και τη διαφημιστική γλώσσα, του λυρισμού με την ειρωνεία και τη σάτιρα. Χαρακτηριστικά, στο ποίημα «Νόμος» οι νόμοι της φυσικής μεταφέρονται στην ανθρώπινη εμπειρία: η βαρύτητα αφορά εκείνον που «πέφτει στην πόλη», ενώ η διατήρηση της ύλης εφαρμόζεται ειρωνικά στη ραγισμένη καρδιά. Έτσι, η βεβαιότητα του επιστημονικού λόγου ανατρέπεται, για να εκφράσει την αβεβαιότητα του έρωτα και της ύπαρξης.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο τίτλος Γίνεται κι αλλιώς συμπυκνώνει την ποιητική στάση του βιβλίου. Η λιτή, καθημερινή φράση αντιτάσσεται στους νόμους, στις τελετουργίες, στις κοινωνικές βεβαιότητες και στις γλώσσες της εξουσίας, υποδηλώνοντας ότι ο κόσμος δεν είναι μονόδρομος. Το «αλλιώς» δεν αποτελεί εύκολη λύση ή αισιόδοξη διαβεβαίωση, αλλά δυνατότητα, ρωγμή και αντίσταση: έναν άλλο τρόπο να αγαπήσουμε, να πενθήσουμε, να μιλήσουμε ή να σωπάσουμε. Μέσα στη φθορά και στο σκοτάδι, η ποίηση του Ντογάν διατηρεί έτσι ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας διαφορετικής θέασης του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης.

Γίνεται κι αλλιώς
Επιλογή ποιημάτων
Μεχμέτ Τζαν Ντογάν
Μετάφραση – Πρόλογος: Αριστοτέλης Μητράρας
Εκδόσεις Βακχικόν
90 σελ.
ISBN 978-618-231-275-9
Τιμή €10,60