Λύντια Τρίχα: συνέντευξη στη Χαριτίνη Μαλισσόβα

Η Λύντια Τρίχα γεννήθηκε το 1950 στην Αθήνα, όπου και σπούδασε νομικά. Από το 1987, που επεξεργάστηκε το αρχείο του Χαρίλαου Τρικούπη, ασχολείται συστηματικά με τη μελέτη της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Το επιστημονικό της έργο περιλαμβάνει μονογραφίες, επιμέλειες βιβλίων, συμβολές σε συλλογικούς τόμους και άρθρα σε περιοδικά. Κατά την περίοδο 1988-1993 ασχολήθηκε ενεργά με τη διοίκηση και διεύθυνση του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.), ως γενική γραμματέας και αντιπρόεδρος.

Από τη Σμαράγδα στη Μαρία, 1784-1897: Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη είναι το ιστορικό μυθιστόρημά σας, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη. Θα μας δώσετε κάποια στοιχεία του;

{jb_quote}αλλιώς βλέπει έναν πολιτικό ο βιογράφος του και αλλιώς τον βλέπει η γυναίκα του, η αδελφή του ή η αγαπημένη του{/jb_quote}

Πρόκειται για ένα βιβλίο μεταξύ βιογραφίας και μυθιστορήματος, με ιστορίες από τη ζωή έξι γυναικών που τις διηγούνται οι ίδιες σε πρώτο πρόσωπο. Είναι ένα σπονδυλωτό βιογραφικό αφήγημα με τη μορφή αυτοβιογραφικών σημειωμάτων ή ημερολογίων. Καταγράφονται σκέψεις, συναισθήματα και γεγονότα – όχι πάντα με αυστηρή χρονολογική συνέχεια και οπωσδήποτε με μεγάλα κενά. Είναι όλες άμεσα συνδεδεμένες με τον Χαρίλαο Τρικούπη, οι πέντε και με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Ανήκουν σε τρεις γενιές και είχαν την τύχη να αποτελούν μέρος της φιλελεύθερης ελίτ της εποχής τους. Ως κόρες και σύζυγοι ανώτερων αξιωματούχων, πρεσβευτών και πρωθυπουργών, έζησαν μια ζωή πολύ διαφορετική από τη συνηθισμένη: μορφώθηκαν, ταξίδεψαν στο εξωτερικό και ήρθαν σε επαφή με πολλούς και διάφορους ανθρώπους. Αλλά είχαν και την τύχη να υπάρχουν αρκετά στοιχεία, ώστε να μπορεί να ανασυσταθεί η ζωή τους.

Από το 1987, που επεξεργαστήκατε το αρχείο του Χ. Τρικούπη, έχετε εκδώσει δύο βιβλία γι’ αυτόν: Χαρίλαος Τρικούπης, μια βιογραφική περιήγηση και Χαρίλαος Τρικούπης, ο πολιτικός του «Τις πταίει» και του «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν». Το ανά χείρας βιβλίο σας έρχεται να συμπληρώσει όσα ήδη έχετε γράψει για τη σημαντική μορφή του προηγούμενου αιώνα;

Το σημερινό βιβλίο δεν συμπληρώνει ακριβώς όσα έχω γράψει για την πολιτική του δράση, προσθέτει όμως στοιχεία που συμπληρώνουν κατά κάποιον τρόπο την εικόνα του ως πολιτικού. Κυρίως όμως ολοκληρώνει την εικόνα της προσωπικότητάς του με λεπτομέρειες της ιδιωτικής του ζωής, μέσω των διηγήσεων των γυναικών που ήταν κοντά του. Γιατί αλλιώς βλέπει έναν πολιτικό ο βιογράφος του και αλλιώς τον βλέπει η γυναίκα του, η αδελφή του ή η αγαπημένη του. Το ίδιο συμβαίνει και με τα όσα αναφέρονται στο βιβλίο για τον πατέρα του, τον Σπυρίδωνα Τρικούπη, ή τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, τις βιογραφίες των οποίων έχω επίσης εκδώσει (Σπυρίδων, ο άλλος Τρικούπης, Πόλις 2019, και Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο εμπνευστής του συνταγματικού κράτους, Πατάκης 2024).

Είναι εμφανές πως η πρώτη ύλη ήταν τα ιστορικά στοιχεία που συλλέξατε, ωστόσο, επειδή πρόκειται για ιστορικό μυθιστόρημα, γεννάται το ερώτημα αν κάποια από τις γυναίκες αυτές στάθηκε η αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου.

Ναι, η Αικατερίνη. Τη συνάντησα τόσες φορές στα αρχεία που χρησιμοποίησα για τις τρεις βιογραφίες που έγραψα, ώστε έφθασα να την «ξέρω». Είχε πάψει να είναι η αδελφή του Μαυροκορδάτου, η γυναίκα του Σπυρίδωνα Τρικούπη και η μητέρα του Χαρίλαου. Ήταν πλέον η Αικατερίνη. Μια όμορφη, μορφωμένη και έξυπνη γυναίκα, που βοηθούσε τον πρεσβευτή άνδρα της στη διεκπεραίωση της αλληλογραφίας του όταν δεν είχε γραμματέα και που διατύπωνε με θάρρος τις πολιτικές της απόψεις. Και σκέφθηκα να γράψω γι’ αυτήν. Πρέπει να σας εξομολογηθώ ότι ο πρώτος, προσωρινός τίτλος του βιβλίου ήταν Ω Αικατερίνη και οι πρώτες φράσεις που έγραψα αφορούσαν εκείνη: «Και πώς αισθάνεσαι που ο αδελφός σου είναι ένας από τους αρχηγούς της Επανάστασης;» με ρωτάει η άλλη. Πώς να αισθάνομαι, χριστιανή μου; «Πολύ υπερήφανη» λέω δυνατά. «Τρομοκρατημένη» ομολογώ από μέσα μου…

Ποια από τις γυναίκες της ζωής του Χ. Τρικούπη θεωρείτε πως ήταν πιο επιδραστική στη ζωή του;

Αναμφισβήτητα η Σοφία, η αδελφή του, που δεν παντρεύτηκε ποτέ και έζησε μαζί του όλα του τα χρόνια. Μετά τον θάνατο της μητέρας τους, ανέλαβε εκείνη τον ρόλο της οικοδέσποινας στο σπίτι τους, αλλά και τον μητρικό προστατευτισμό («θα κρυώσεις», «δεν έφαγες», «κουράζεσαι» κ.λπ.), με έναν τρόπο όμως αρκετά κτητικό. Σημαντικότερος ήταν ο ιδιάζων πολιτικός της ρόλος, σπάνιος για γυναίκα: Υπήρξε ο στυλοβάτης του πολιτικού κόμματός του με ουσιαστικές και ποικίλης μορφής αρμοδιότητες. Ερχόταν σε επαφή με τους βουλευτές και τα στελέχη του κόμματος, καθώς και με τους ψηφοφόρους του, ενώ παρακολουθούσε την έκδοση της Ώρας, της εφημερίδας που αποτελούσε το κομματικό όργανο του Τρικούπη. Υπήρξε διαχρονικά το δεξί του χέρι.

Και σε ποια ανακαλύψατε στοιχεία που σας έκαναν να την εκτιμήσετε περισσότερο;

Στη Σμαράγδα. Είναι μια γυναίκα που το 1818 μένει χήρα, περίπου πενήντα χρονών, στην πλήρως ανδροκρατούμενη οθωμανική πρωτεύουσα. Ο γιος της, που θα μπορούσε να πάρει τη θέση του πατέρα του, βρίσκεται μακριά και δεν μπορεί να γυρίσει, γιατί έχει πέσει στη δυσμένεια του σουλτάνου. Από τις κόρες της οι δύο είναι παντρεμένες, ενώ οι άλλες δύο, 18 και 15 ετών, μένουν μαζί της. Αυτή η γυναίκα, λοιπόν, που μέχρι τότε ζούσε τη ζωή των καλλιεργημένων ευκατάστατων Ελληνίδων της φαναριώτικης ελίτ της Πόλης και δεν είχε ασχοληθεί ποτέ με θέματα οικονομικά, κατάφερε τα επόμενα χρόνια –και μέσα στις δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο ελληνισμός στην Κωνσταντινούπολη κατά την Επανάσταση– αφενός να διαχειριστεί και να προστατέψει την περιουσία της από όσους τη θεώρησαν εύκολη λεία, αφετέρου να γλιτώσει τις κόρες της από την απειλή των χαρεμιών και να μπαρκάρει μαζί τους κρυφά σε ένα καράβι για την Ελλάδα.

Πόσο δύσκολο αλλά και πόσο γοητευτικό είναι να συνδυάζετε την ιστορία με τα στοιχεία μυθοπλασίας;

Δεν θα το έλεγα δύσκολο, είναι όμως πολύ γοητευτικό, γιατί μέσω της μυθοπλασίας ζωντανεύουν αυτές οι γυναίκες. Το βιβλίο βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα. Υπάρχει για παράδειγμα επιστολή της Σμαράγδας, όπου γράφει στην κόρη της ότι δεν υπάρχουν άλλες Ελληνίδες στο Μόναχο (το 1835) και ότι η ίδια φόρεσε για πρώτη φορά στη ζωή της καπέλο για να πάει στην Όπερα. Τι ακριβώς όμως σκεπτόταν όταν το αγόραζε και όταν κοιτούσε τον εαυτό της στον καθρέφτη, δεν το γράφει. Το φαντάστηκα. Την είδα να κοιτάζεται πρώτα με δυσπιστία, μετά με κοκεταρία. Θα μπορούσε να είναι μια σύγχρονη γυναίκα.

Με δεδομένο ότι η ιστορία, όπως διδάσκεται στο σχολείο, δεν προσφέρει κίνητρο ώστε να την αγαπήσουν τα παιδιά, μήπως το ιστορικό μυθιστόρημα έρχεται να καλύψει αυτό το κενό;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ένα ιστορικό μυθιστόρημα διαβάζεται πιο εύκολα από ένα σχολικό βιβλίο ιστορίας. Αν στηρίζεται σε σωστά στοιχεία, μπορεί να αποτελέσει για τα παιδιά την αρχική βάση της γνώσης τους για μια περίοδο και να τα προτρέψει να αναζητήσουν κατόπιν περισσότερα. Νομίζω ότι μια ζωντανή περιγραφή είναι μεγάλο όπλο. Κινεί το ενδιαφέρον, καταγράφεται στη μνήμη.

Θα μας χαρίσετε κάποια φράση του βιβλίου;

…Είδα και έπαθα να πείσω τον Αλέξανδρο να δεχθεί το συνοικέσιο [του γιου μας]. «Είσαστε με τα καλά σας; Η νύφη του Μαυροκορδάτου να μην ξέρει ελληνικά; Τι είναι αυτά που μου λέτε!» «Βρε πουλάκι μου, είναι από καλή οικογένεια, είναι καλό κορίτσι, έχει περιουσία, η αδελφή της είναι παντρεμένη με τον γιο του Ζαΐμη, θα μάθει, μικρή είναι, θα μάθει εύκολα» έλεγα και ξανάλεγα… Η Χαρίκλεια Μαυροκορδάτου, που καταφέρνει σχεδόν πάντα να γίνεται το δικό της, περιγράφει πώς έπεισε τον άντρα της να δεχτεί τη γαλλόφωνη μελλοντική σύζυγο του γιου τους. Εμένα ομολογώ μου αρέσει πάρα πολύ η αντίδραση του Μαυροκορδάτου.

Ποιο θεωρείτε πως είναι το μείζον ζήτημα-πρόβλημα που αφορά στη σύγχρονη γυναίκα;

Νομίζω ο συνδυασμός εργασίας και οικογένειας. Όσο και να μοιράζονται τα σύγχρονα ζευγάρια τις ευθύνες και τις δουλειές του νοικοκυριού, κατά κανόνα οι εργαζόμενες γυναίκες απασχολούνται περισσότερο από τον εργαζόμενο άντρα με τα παιδιά και με το σπίτι τους, αλλά και με την εξωτερική τους εμφάνιση. Το αποτέλεσμα είναι η φοβερή κόπωση, αλλά και οι χαμηλότεροι ρυθμοί επαγγελματικής εξέλιξης.

Τι θεωρείτε εξέλιξη σε έναν συγγραφέα;

Δεν μπορώ να απαντήσω με βεβαιότητα. Καλύτερο κείμενο ως προς το ύφος, τα νοήματα και την πλοκή ή ως προς την εφευρετικότητα και τη φαντασία; Αλλά θέλουμε να εξελίσσεται ο αγαπημένος μας συγγραφέας ή προτιμάμε να παραμένει ίδιος, με νέες ιστορίες; Η εξέλιξη δεν σημαίνει πάντα βελτίωση. Να φέρω παράδειγμα τη Φρανσουάζ Σαγκάν. Έχει γράψει ένα σωρό βιβλία, αλλά όλοι τη θυμούνται για το πρώτο, το Καλημέρα θλίψη.

Έχετε διαβάσει πρόσφατα κάποιο βιβλίο που σας εντυπωσίασε;

Ναι, ξαναδιάβασα τη βιογραφία του Σεφέρη από τον Ρόντερικ Μπίτον και με γοήτευσε και πάλι.

Ποια αξία θεωρείτε υπέρτατη;

Την εντιμότητα.

Ασχολείστε με τη συγγραφή του επόμενου βιβλίου σας;

Ναι, έχω αρχίσει τη βιογραφία του Ιωάννη Κωλέττη. Να δούμε πώς θα μου βγει, γιατί είναι η πρώτη φορά που γράφω για κάποιον σημαντικό για την ιστορία μας πολιτικό, που ήταν τόσο ανήθικος, διεφθαρμένος, ύπουλος, ραδιούργος και δολοπλόκος και που πλούτισε με συναλλαγές αμφίβολης νομιμότητας. Θεωρείται ηθικός αυτουργός της δολοφονίας του Οδυσσέα Ανδρούτσου, ενώ δεν δίστασε να οδηγήσει σε βέβαιο θάνατο τον ερωτικό του αντίπαλο. Είναι σαφές ότι δεν ήταν ο καλύτερος των ανθρώπων, του ανήκει όμως η πατρότητα του όρου «Μεγάλη Ιδέα»!

Από τη Σμαράγδα στη Μαρία, 1784-1897
Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη
Λύντια Τρίχα
Εκδόσεις Πατάκη
320 σελ.
ISBN 978-618-07-1750-1
Τιμή €15,50