Το δύσκολο ερώτημα της επόμενης ημέρας

Οι διεθνείς κυρώσεις και η πρόσφατη επίθεση του Ισραήλ και των ΗΠΑ στο Ιράν έχουν εξελιχθεί σε βαθιά οικονομική κρίση για το θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης. Στις αρχές της εβδομάδας, η ισοτιμία του ιρανικού ριάλ κατέρριψε νέο αρνητικό ρεκόρ, με ένα αμερικανικό δολάριο να αντιστοιχεί σε περίπου 1,4 εκατομμύρια ριάλ.

Η ανεξέλεγκτη πτώση του ριάλ έχει μετατρέψει την ισοτιμία με το δολάριο στον βασικό ρυθμιστή της ιρανικής οικονομίας. Τιμές βασικών αγαθών, ενοίκια και μεταφορές καθορίζονται από τις καθημερινές διακυμάνσεις του νομίσματος.

Η οικονομική ασφυξία οδήγησε αρχικά μικροεμπόρους στους δρόμους στις 28 Δεκεμβρίου, ωστόσο οι διαμαρτυρίες γρήγορα απέκτησαν πολιτικό χαρακτήρα, μετατρεπόμενες σε γενικευμένη αμφισβήτηση του καθεστώτος.

Δεν είναι η πρώτη φορά που το θεοκρατικό σύστημα εξουσίας αντιμετωπίζει λαϊκές εξεγέρσεις. Ωστόσο, η ενεργή συμμετοχή της μικρομεσαίας τάξης, της κοινωνικής ομάδας που επί δεκαετίες λειτουργούσε ως βασικός πυλώνας σταθερότητας, έχει οδηγήσει ορισμένους αναλυτές να μιλούν για την αρχή του τέλους του καθεστώτος και για μία ευκαιρία μετάβασης σε μία δημοκρατική κυβέρνηση. Είναι πράγματι αυτό το επικρατέστερο σενάριο;

Στον δυτικό δημόσιο λόγο επανέρχεται συχνά το όνομα του Ρέζα Παχλαβί, γιου του τελευταίου Σάχη του Ιράν μετά την ανατροπή της μοναρχίας το 1979. Ο Παχλαβί προβάλλεται ως ενοποιητική μορφή της αντιπολίτευσης και ως σύμβολο μιας μελλοντικής εκκοσμικευμένης εξουσίας. Ωστόσο, οι προηγούμενες απόπειρές του να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά τις μαζικές διαδηλώσεις του 2002 και του 2022 (μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί) δεν απέδωσαν καρπούς.

Παρά τη θετική εικόνα του στη Δύση, σημαντικό μέρος της ιρανικής κοινωνίας τον ταυτίζει με την αποτυχημένη διακυβέρνηση του Σάχη και τον αντιμετωπίζει ως όργανο ξένων συμφερόντων. Ακόμη και σε περίπτωση ανάδειξής του σε ηγετική φυσιογνωμία, η εδραίωση της εξουσίας του θα απαιτούσε εκτεταμένη εξωτερική στήριξη και ενδεχομένως αυταρχικά μέτρα.

Ακόμη πιο καθοριστικός παράγοντας για το μέλλον του Ιράν είναι οι βαθιά ριζωμένοι μηχανισμοί εξουσίας του θεοκρατικού συστήματος. Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν συνιστούν απλώς έναν στρατιωτικό μηχανισμό προστασίας του καθεστώτος. Ελέγχουν κρατικά έργα, σημαντικά τμήματα της παραοικονομίας και διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη λήψη πολιτικών αποφάσεων. Οπως αποκάλυψε η διαρροή ηχητικού αρχείου το 2022 σχετικά με την κατασκευή υποδομών στην Τεχεράνη, η διαφθορά στο Ιράν έχει φτάσει ακόμη και στην ανώτατη ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης.

Ενα ανησυχητικό σενάριο είναι η κατάρρευση του καθεστώτος να οδηγήσει σε παρατεταμένη πολιτική αστάθεια και ακυβερνησία. Το Ιράν, ως πολυεθνοτική και πολυθρησκευτική χώρα, θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπο με αυτονομιστικές τάσεις και εσωτερικές συγκρούσεις, θυμίζοντας τις εξελίξεις στο Ιράκ μετά την πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν ή το Αφγανιστάν.

Ενα τέτοιο ενδεχόμενο εξηγεί και τον σκεπτικισμό με τον οποίο αντιμετωπίζουν τις εξελίξεις χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, οι οποίες, παρά τις διαφωνίες με την Τεχεράνη, φοβούνται μια γενικευμένη περιφερειακή αποσταθεροποίηση.

Συνολικά, οι κυρώσεις (και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις) μπορεί να λειτουργούν ως επιταχυντές πολιτικών εξελίξεων, αλλά δεν εγγυούνται την ομαλή μετάβαση σε ένα δημοκρατικό πολιτικό σύστημα. Στην περίπτωση του Ιράν, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν το θεοκρατικό καθεστώς μπορεί να επιβιώσει, αλλά τι είδους Ιράν θα αναδυθεί αν τελικά αυτό καταρρεύσει.

Ο Χρήστος Κουρτέλης είναι επίκουρος καθηγητής Ευρωπαϊκής Δημόσιας Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο