Ο φασισμός της γενίκευσης

Μέσα στον τρέχοντα Ιούνιο, ο ισραηλινός σκηνοθέτης Ναντάβ Λαπίντ αναγκάστηκε να αποσυρθεί από το φεστιβάλ FID της Μασσαλίας μετά από εκστρατεία μποϊκοτάζ που στόχευε τη θέση του στην κριτική επιτροπή. Ο Ναντάβ Λαπίντ δεν είναι τυχαίος δημιουργός. Είναι ο σκηνοθέτης πίσω από την ταινία «Συνώνυμα» (Χρυσή Αρκτος στο φεστιβάλ του Βερολίνου το 2019) και «Το γόνατο της Αχέντ» που το 2021 απέσπασε το βραβείο της Επιτροπής του μεγαλύτερου φεστιβάλ του κόσμου, των Καννών, πόλης που βρίσκεται επίσης στον γαλλικό νότο, όπως η Μασσαλία. Επίσης, ο Λαπίντ είναι ένας από τους πιο αυστηρούς επικριτές του καθεστώτος

Μιλώντας αργότερα για το περιστατικό, ο Λαπίντ το χαρακτήρισε ως «διαγραφή», αμφισβητώντας πλέον τον ρόλο που απομένει για έναν σκηνοθέτη όταν αποκλείεται από μια κινηματογραφική εκδήλωση λόγω της εθνικότητάς του. Η υπόθεση έγινε σημείο ανάφλεξης στην ευρύτερη διαμάχη για τα πολιτιστικά μποϊκοτάζ, η οποία έγινε ακόμη πιο έντονη από το γεγονός ότι ο ίδιος ο Λαπίντ είναι σφοδρός επικριτής της κυβέρνησης στη χώρα του.

Η υπόθεση Λαπίντ δεν είναι βεβαίως η μόνη. Στην Ελλάδα έχουν υπάρξει περιπτώσεις αποδοκιμασίας προς τους ισραηλινούς τουρίστες. Στην Αθήνα ακυρώθηκε παράσταση ισραηλινής ορχήστρας. Στην περσινή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, εμπόδισαν τον ισραηλινό συγγραφέα Οντεντ Φόλκσταϊν να μιλήσει. «Υπάρχει προκατάληψη αλλά πάντοτε υπήρχε» μου είπε σε συνέντευξή μου μαζί του για την ταινία «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» ο ισραηλινός σκηνοθέτις Εραν Ρίκλις.

«Την έζησα όταν το 1978 πήγα στην Αγγλία για να σπουδάσω κινηματογράφο. Ο Κόλιν Γιανγκ, διευθυντής της σχολής, δεν με ήθελε. Μου το είπε ξεκάθαρα “δεν μου αρέσουν οι Ισραηλινοί”. Τον ρώτησα “γιατί;”. Και μου είπε “για τον τρόπο με τον οποίο μεταχειρίζεστε τους Παλαιστινίους”. Μιλάμε για το 1978. “Μα δεν είμαι ο πρωθυπουργός” απάντησα. “Ναι, το ξέρω, παρ’ όλ’ αυτά…”. Χρειάστηκε οι φίλοι του να τον πείσουν να με δεχτεί στη σχολή. Από τότε βέβαια, σταδιακά γίναμε φίλοι. Από την άλλη μεριά, η πρώτη δημόσια προβολή του “Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη” έγινε στη Ρώμη πέρυσι τον Οκτώβριο, όπου η ταινία κέρδισε το βραβείο κοινού. Πολύς κόσμος με ρωτάει αν φοβάμαι τις αντιδράσεις. Δεν συνέβη ποτέ. Η δική μου οπτική είναι ο σεβασμός απέναντι σε κάθε άνθρωπο. Στη βία θέτω τα όριά μου. Αλλά θαυμάζω τη συζήτηση και τη διαφωνία. Στην προκειμένη περίπτωση, είναι λίγο ειρωνικό αλλά με προστατεύουν οι Ιρανοί. To “Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη” είναι μια ιρανική ιστορία. Είναι δύσκολο να επιτεθείς κατά μιας ταινίας με ιρανικό θέμα μόνο και μόνο επειδή ο σκηνοθέτης της είναι Ισραηλινός».

Αν και μπορεί κανείς να αντιληφθεί το μέγεθος της οργής των διαμαρτυρομένων για τα κακά που πλήττουν τον πλανήτη μας, αυτού του τύπου οι υπεραπλουστευμένες γενικεύσεις δεν παύουν να είναι μορφές φασισμού. Δυστυχώς, απουσιάζει παντελώς η αίσθηση διάκρισης και όσο για την ενσυναίσθηση, αυτή είναι ήδη νεκρή.

Γιατί ξέρουμε πολύ καλά ότι δεν είναι ΟΛΟΙ οι Εβραίοι εγκληματίες, όπως δεν είναι ΟΛΟΙ οι Ιταλοί μαφιόζοι, όπως δεν είναι ΟΛΟΙ οι Γερμανοί ναζιστές. Και όσοι δεν το ξέρουν, έχουν πρόβλημα.

Συζητούσα το θέμα του Ναντάβ Λαπίντ με έναν φίλο μου, ο οποίος μένει σε μια πολυκατοικία στα νότια προάστια της Αθήνας όπου, εντελώς συμπτωματικά, κατοικεί μια ηλικιωμένη Εβραία 94 ετών. Ο φίλος μου έχει δύο παιδιά – ένα αγόρι και ένα κορίτσι. Το αγόρι, 18 περίπου ετών, γνωρίζει την εβραία γειτόνισσα από πολύ μικρός. Σήμερα τη θεωρεί καλύτερή του ηλικιωμένη φίλη. Το ίδιο νιώθει η μικρή αδελφή του.

Ο φίλος μου μού είπε ότι τις προάλλες η εβραία κυρία τον παρακάλεσε να έρθουν να τη βρουν τα παιδιά του. Οντως τα παιδιά πήγαν και τι λέτε ότι έκανε η γηραιά κυρία; Εδωσε στα δύο παιδιά ένα σημείωμα, το οποίο τα ίδια αυτά παιδιά της είχαν δώσει χρόνια πριν και εκείνη είχε φυλάξει. Στο σημείωμα ήταν γραμμένο κάτι που ο μικρός είχε γράψει για την αδελφή του, όμως το περιεχόμενο του σημειώματος δεν έχει καμία σημασία.

Σημασία εχει η ίδια η πράξη της γηραιάς κυρίας, μια πράξη που δηλώνει ενσυναίσθηση και πραγματική αγάπη. Και αυτή η πράξη θα μπορούσε να γίνει μόνο από μια πραγματική γιαγιά – Ελληνίδα, Γιαπωνέζα, Αμερικανίδα, Παλαιστίνια, Εβραία.