Η διατροφική πυραμίδα «ανάποδα»

Τι σηματοδοτεί το «αναποδογύρισμα» της διατροφικής πυραμίδας στις ΗΠΑ; Είναι το νέο διατροφικό μοντέλο που προωθείται πιο υγιεινό από το προηγούμενο ή κρύβει παγίδες; Και πόσο απέχει, τελικά, από τη μεσογειακή διατροφή – το διατροφικό πρότυπο που συνδέεται διεθνώς με υγεία, μακροζωία και ευεξία; Οι νεότερες συστάσεις που παρουσίασε την περασμένη εβδομάδα ο αμερικανός υπουργός Υγείας Ρόμπερτ Κένεντι Τζούνιορ συνιστούν μια ριζική στροφή προς το «αληθινό φαγητό», δηλαδή την κατανάλωση ολόκληρων, μη τυποποιημένων τροφίμων.

Βάσει αυτής της μεταστροφής, το κρέας (συμπεριλαμβανόμενου του κόκκινου),

το τυρί, τα λαχανικά και τα φρούτα τοποθετούνται στην κορυφή της διατροφικής πυραμίδας. Αντιστρόφως, τα δημητριακά μετακινούνται στη στενή βάση, με έμφαση στα προϊόντα ολικής άλεσης που είναι πλούσια σε φυτικές ίνες.

Παράλληλα, εκπέμπεται ένα ακόμη σαφές μήνυμα: η αποφυγή των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, ενώ οι νέες κατευθυντήριες γραμμές θέτουν αυστηρά όρια και στην προσθήκη ζάχαρης.

«Η βασική αλλαγή συνοψίζεται στο σύνθημα “φάτε πραγματικό φαγητό”, καθώς οι οδηγίες απευθύνονται στην αμερικανική κοινωνία – εκεί όπου το γρήγορο και πρόχειρο φαγητό αποτελεί τον κανόνα», υπογραμμίζει στο ένθετο «Υγεία» ο Χάρης Δημοσθενόπουλος, κλινικός διαιτολόγος – βιολόγος και προϊστάμενος στο Τμήμα Διατροφής του Λαϊκού Νοσοκομείου της Αθήνας. Υπό αυτό το πρίσμα, οι εξελίξεις στις ΗΠΑ συνιστούν ένα θετικό βήμα. Οπως εξηγεί, οι Διατροφικές Οδηγίες για τους Αμερικανούς (Dietary Guidelines for Americans – DGA 2025-2030) δίνουν αφενός προτεραιότητα σε ολόκληρα, θρεπτικά τρόφιμα και αφετέρου συστήνουν δραστικό περιορισμό των υπερεπεξεργασμένων. «Πρόκειται για σαφή αλλαγή ύφους σε σχέση με τις οδηγίες 2020-2025, οι οποίες εστίαζαν περισσότερο σε αφηρημένα “διατροφικά πρότυπα” και σε αριθμητικά όρια (κορεσμένα λιπαρά, ζάχαρη, νάτριο, αλκοόλ)», προσθέτει.

Ο Χ. Δημοσθενόπουλος στέκεται, ωστόσο, και στη νέα επικοινωνιακή στρατηγική, η οποία καταργεί το πιάτο διατροφής (MyPlate), που είχε σχεδιαστεί από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. «Οι νέες οδηγίες συνοδεύονται από μια ανεστραμμένη διατροφική πυραμίδα, όπου η πρωτεΐνη – μαζί με τα γαλακτοκομικά – τοποθετείται στο επίκεντρο, ενώ τα δημητριακά, ειδικά τα επεξεργασμένα, υποβαθμίζονται. Πρόκειται, εν ολίγοις, για ένα μοντέλο που περιλαμβάνει πρωτεΐνη σε κάθε γεύμα και περιορίζει τα άμυλα και τους εξευγενισμένους υδατάνθρακες».

Στο επίκεντρο η πρωτεΐνη

Η μεγαλύτερη αλλαγή αφορά τη σύσταση για την κατανάλωση πρωτεΐνης, με στόχο τα 1,2-1,6 g ανά κιλό σωματικού βάρους ημερησίως. Η παλαιότερη οδηγία των 0,8 g/kg ορίζεται πλέον ως ελάχιστο όριο αποφυγής ανεπάρκειας και όχι ως ο «χρυσός κανόνας» για βέλτιστη πρόσληψη. Η αιτιολόγηση εδράζεται στο γεγονός ότι η αυξημένη πρόσληψη πρωτεΐνης συμβάλλει στη διατήρηση της μυϊκής μάζας – ιδίως με την ηλικία –, στον καλύτερο κορεσμό και στον έλεγχο του σωματικού βάρους.

Ωστόσο, ο κεντρικός ρόλος της πρωτεΐνης στο καθημερινό μενού των Αμερικανών συγκεντρώνει και τις μεγαλύτερες αντιδράσεις. Οι επικριτές προειδοποιούν ότι με τον τρόπο αυτό δίνεται το «πράσινο φως» για υψηλή πρόσληψη κορεσμένων λιπαρών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Ο Χ. Δημοσθενόπουλος υιοθετεί πιο ψύχραιμη στάση, επισημαίνοντας ότι «αν και φαίνεται να προωθούνται κρέας, βούτυρο και πλήρη γαλακτοκομικά, το όριο παραμένει σχεδόν ίδιο – έως και 10% των ημερήσιων θερμίδων από κορεσμένα λιπαρά».

Μία ακόμη «γκρίζα ζώνη» αφορά το γεγονός ότι στη λίστα των «υγιών λιπαρών» περιλαμβάνονται πλέον, εκτός από το ελαιόλαδο, το βούτυρο και το ζωικό λίπος. Παρά τη σημείωση ότι «απαιτείται περισσότερη έρευνα», πρόκειται για ένα σημείο που έχει προκαλέσει έντονη επιστημονική κριτική.

Υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα

Δεν είναι τυχαίο ότι η αυστηροποίηση των συστάσεων έρχεται σε μια περίοδο όπου τα επιστημονικά δεδομένα για τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα (UPF) πληθαίνουν. Το 2023, στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας στο Αμστερνταμ, παρουσιάστηκαν δύο μελέτες με ιδιαίτερα ανησυχητικά ευρήματα: τα UPF, όταν καταναλώνονται καθημερινά, αποδεικνύονται εξίσου – αν όχι περισσότερο – επιβλαβή από το κάπνισμα.

Η πρώτη, σε δείγμα 10.000 γυναικών με παρακολούθηση 15 ετών, έδειξε ότι όσες είχαν τη μεγαλύτερη κατανάλωση UPF εμφάνισαν 39% αυξημένο κίνδυνο υπέρτασης. Η δεύτερη, μετα-ανάλυση σε 325.000 άνδρες και γυναίκες, κατέδειξε 24% υψηλότερο κίνδυνο εμφράγματος, εγκεφαλικού και στηθάγχης.

Δύο χρόνια αργότερα, αμερικανικές μελέτες συνέδεσαν ορισμένα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του παχέος εντέρου. Πρόκειται για προϊόντα που παρασκευάζονται με βιομηχανικές μεθόδους και περιέχουν πρόσθετα λιπαρά, άμυλα, σάκχαρα, αλάτι και υδρογονωμένα λίπη – όπως ψωμί μαζικής παραγωγής, πατατάκια, δημητριακά πρωινού, ντόνατς κ.ά.

Αντίστοιχα, «φρένο» μπαίνει και στη ζάχαρη, καθώς οι νέες οδηγίες δηλώνουν με σαφήνεια ότι καμία ποσότητα προστιθέμενων σακχάρων δεν συνιστάται. Για πρώτη φορά, επίσης, αναγνωρίζεται ότι άτομα με μεταβολικά ή χρόνια νοσήματα μπορεί να ωφεληθούν από δίαιτες χαμηλότερων υδατανθράκων – θέση που πλέον στηρίζεται από μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας.

Η μεσογειακή διατροφή

Η μεσογειακή διατροφή – το χρυσό πρότυπο – χαρακτηρίζεται από άφθονα λαχανικά, φρούτα, όσπρια και ξηρούς καρπούς, το ελαιόλαδο ως βασική πηγή λίπους, συχνή κατανάλωση ψαριών, περιορισμό του κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος και μικρή κατανάλωση γλυκών. Τα οφέλη της έχουν τεκμηριωθεί σε τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες, όπως οι ATTICA και PREDIMED.

Υπάρχουν αναμφίβολα συγκλίσεις με τις νέες αμερικανικές οδηγίες – κυρίως στην έμφαση στο «πραγματικό φαγητό», στη μείωση της ζάχαρης και στον περιορισμό των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Ωστόσο, οι διαφορές παραμένουν ουσιώδεις, κυρίως ως προς την ποσότητα και την ποιότητα της πρωτεΐνης και τη χρήση ολόπαχων γαλακτοκομικών.

Η μεσογειακή διατροφή είναι ξεκάθαρη: προκρίνει το ελαιόλαδο, τους ξηρούς καρπούς και τα λιπαρά ψάρια και περιορίζει το κόκκινο κρέας σε μία φορά την εβδομάδα. «Παρά τις επιμέρους συγκλίσεις, παραμένει ένα πιο ισορροπημένο και επιστημονικά εδραιωμένο πρότυπο, με σαφή υπεροχή στα φυτικά λιπαρά και αποδεδειγμένη σύνδεση με χαμηλότερο καρδιαγγειακό κίνδυνο και αυξημένο προσδόκιμο ζωής», καταλήγει ο Χ. Δημοσθενόπουλος.