Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες κιθάρες

Το Πειραματικό Σχολείο της Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε τη δεκαετία του ’30 από τον δημοτικιστή παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο (1880-1956) και σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη (1887-1968). Στην αίθουσα της Ε’ ή Στ’ Γυμνασίου το 1976-1977 υπήρχε παρακείμενη μικρή αποθήκη με συμπράγκαλα, αντικείμενα του κοντινού πολιτειακού παρελθόντος της χώρας μας, δηλαδή πορτρέτα βασιλέων, αγωνιστών του ’21 και τα συμπαρομαρτούντα.

Κάποια μέρα, σε τελευταία ώρα μαθήματος, μπούκαραν συμμαθητές μου και πετούσαν

αυτά τα καλαμπαλίκια, όπως τα έλεγε η γιαγιά μου, στο πάτωμα της σχολικής αίθουσας. Μπαίνοντας κι εγώ, ο πιο μαζεμένος και ασήμαντος συμμαθητής τους, είδα πεταμένη φαρδιά-πλατιά και πατημένη την ελληνική σημαία. Επιστράτευσα όλο το θάρρος μου και έσκυψα να τη σηκώσω· θυμάμαι φωνές σαν χλευασμό, αλλά δεν με άγγιξαν. Τη δίπλωσα και την τοποθέτησα πίσω στο αποθηκάκι κάπου σε μια γωνιά να μην πολυφαίνεται. Μπήκε η καθηγήτρια των Γαλλικών και καθίσαμε στα θρανία μας.

Δεν είμαι διεθνιστής, ποτέ δεν ένιωσα ανθέλληνας ούτε «φιλέλληνας», και αγαπούσα τα ελληνικά γράμματα από προσχολική ηλικία· είχα φαίνεται γονείς και δασκάλους που μου ενέπνευσαν αγάπη για την πατρίδα, τα σύμβολα και τις χάρες της. Η σταδιακή κακομοιριά και εξαθλίωσή της καθώς μεγάλωνα δεν με άφηναν να χαίρομαι για τα χαΐρια της. Με τιμή και καμάρι φόρεσα τη στολή του φαντάρου, το εθνόσημο, μάθαινα γλώσσες για να συνεννοούμαι με τους ξένους στη δική τους γλώσσα βρίσκοντας εκλεκτικές συγγένειες και εννοιολογικές συνάφειες, δήλωνα με καμάρι πως ήμουν Ελληνας. Σκιρτώ πάντα όταν ατενίζω τη γαλανόλευκη να κυματίζει και θλίβομαι όποτε βλέπω λαϊκούς όχλους να παραλογίζονται καίγοντας τις σημαίες εχθρών τους.

Τις προάλλες εγώ και πολύς κόσμος είδαμε ένα βίντεο που κατέγραψε άγημα πεζικάριων στην Ακρόπολη να προσποιείται ότι βαδίζει στρατιωτικά για την έπαρση ή την υποστολή της σημαίας. Θυμήθηκα τους εξαθλιωμένους φαντάρους σε βορειοαφρικανική χώρα στη δεκαετία του 1990, ακομβίωτους, αξύριστους, με αρβύλες λυμένες, αγυάλιστες, σε πλήρη παραίτηση υπό τον ήλιο να προσποιούνται ότι ελέγχουν την κατάσταση υπακούοντας σε διαταγές.

Εν προκειμένω, στον βράχο του Παρθενώνα, δεν ξέρω ποιος ευθύνεται για το χάλι που μας έκανε διεθνώς καταγέλαστους· ασφαλώς όχι κάποιος Υπουργός ούτε κάποιος του ΕΟΤ και ασφαλώς ούτε οι καημένοι ένστολοι κληρωτοί. Ευθύνη για την έλλειψη τιμής στη σημαία φέρουν μάλλον οι φορείς της εγχώριας εκπαίδευσης, οι γονείς και οι δάσκαλοί μας, τα μέσα ενημέρωσης, ο ξεχαρβαλωμένος δημόσιος τομέας, στον οποίο περιλαμβάνεται και ο στρατός μας, και βεβαίως η σύγχυση που κυριαρχεί θριαμβικά ανάμεσα στο «προοδευτικό» και στο «συντηρητικό».

Η σημαία δεν αποτελεί ιδιοκτησία κάποιου πολιτικού χώρου· δεν ανήκει ούτε στους εθνικόφρονες ούτε στους πατριδοκάπηλους, ούτε και σε όσους θεωρούν την περιφρόνησή της προοδευτική χειραφέτηση. Είναι σύμβολο που εξακολουθεί να μας θυμίζει ότι, πριν από τους διχασμούς μας, υπήρξαμε και υπάρχουμε ως κοινότητα. Μπορούμε να διαφωνούμε με την ιστορία μας, να την κρίνουμε και να την ξαναδιαβάζουμε· δεν χρειάζεται όμως να τη λερώνουμε για να αποδείξουμε ότι «προοδεύσαμε». Οταν πατάμε τη σημαία, δεν κάνουμε απαραιτήτως επανάσταση. Ενίοτε απλώς δείχνουμε πόσο λίγο έχουμε μάθει να σεβόμαστε ακόμη και ό,τι υποτίθεται πως μας ανήκει.

Από την πεταμένη σημαία στο πάτωμα μιας σχολικής αίθουσας έως το αποκαρδιωτικό θέαμα στην Ακρόπολη ιχνηλατούμε την παράξενη συνέχεια. Δεν μοιάζουμε μόνο με «ξεχαρβαλωμένες κιθάρες», όπως στο φερώνυμο ποίημα του Κώστα Καρυωτάκη (1896-1928)· ολόκληρη η δημόσια σκηνή έχει ξεχαρβαλωθεί. Η σημαία καίγεται, ποδοπατείται, υψώνεται με τελετουργική αμηχανία από ανθρώπους που μοιάζουν να μην ξέρουν ακριβώς τι υπηρετούν· κι εμείς παρακολουθούμε, αδιάφοροι, σαν να πρόκειται για μια ακόμη αστοχία του Δημοσίου. Οταν μια κοινωνία παύει να αισθάνεται συγκίνηση μπροστά στα κοινά σύμβολά της, δεν γίνεται αυτομάτως πιο ελεύθερη ούτε πιο προοδευτική. Διολισθαίνει καθημερινά και αυταπόδεικτα σε μια κοινωνία χωρίς πρόσωπο, χωρίς ιδιότητες.

Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής στο ΕΜΠ και στο ΕΑΠ