Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης: «Η “σιδηρά” δεκαετία»

Με ευκαιρία την επέτειο των εκατό χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή, εκδίδονται εξαιρετικά βιβλία που αφορούν το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Ένα από αυτά είναι το έργο Η «σιδηρά» δεκαετία: Οι Εθνικοί Πόλεμοι της Ελλάδας (1912-1922), που γράφτηκε από τον Σπυρίδωνα Γ. Πλουμίδη (Ιωάννινα, 1974), αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ.

Στη διάρκεια αυτής της πολυτάραχης δεκαετίας, η Ελλάδα διαμορφώθηκε εδαφικά στη σημερινή περίπου μορφή της. Η έκταση και ο πληθυσμός της διπλασιάστηκαν, ενώ αναβαθμίστηκε γεωπολιτικά στα Βαλκάνια και φιλοδόξησε να εξελιχθεί σε περιφερειακή δύναμη στην Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο, οι φιλοδοξίες αυτές ναυάγησαν οριστικά όταν ο ελληνικός στρατός εγκατέλειψε τις ακτές της Μικράς Ασίας τον Σεπτέμβριο του 1922. «Η Ελλάδα από τη δόξα έφθασε πάλι στην ταπείνωση», σημειώνει ο συγγραφέας.

Επειδή το τραύμα και το ερώτημα της ήττας του 1922 παραμένουν ανοιχτά, ο Πλουμίδης θεωρεί ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα για τα γεγονότα εκείνα, ώστε να εξαχθούν καινούργια συμπεράσματα που θα τα ερμηνεύσουν. Στην Εισαγωγή του, μας θυμίζει πως οι πόλεμοι του 1912-1913 που διεξήγαγε η Ελλάδα εναντίον της Τουρκίας και της Βουλγαρίας αποτελούν τμήμα των εθνικών πολέμων που πραγματοποίησαν τα χριστιανικά κράτη των Βαλκανίων για την εθνική τους ολοκλήρωση και αποκατάσταση. Αυτοί οι πόλεμοι λήγουν το 1918 με τη συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας, αλλά η Ελλάδα συνέχισε τον πολεμικό της αγώνα έως το 1922. Η πολεμική εμπλοκή της χώρας των ετών 1912-1922 οφείλεται στην προσπάθεια υλοποίησης της εθνικής ιδέας των Ελλήνων, γνωστότερης ως Μεγάλης Ιδέας μέσα από τα λόγια του Ιωάννη Κωλέττη (1844). Αυτή η Μεγάλη Ιδέα σήμαινε ως η συνέχεια του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα του 1821 και επί έναν αιώνα υπήρξε η ηγεμονική ιδεολογία του ελληνικού κράτους.

Ασφαλώς, για να υλοποιηθεί η Μεγάλη Ιδέα χρειαζόταν η σύγκρουση με την οθωμανική Τουρκία και τα άλλα γειτονικά έθνη με τους δικούς τους εθνικισμούς. Η Συνθήκη της Λωζάνης (24 Ιουλίου 1923), η οποία τερμάτισε τους εθνικούς πολέμους, συνιστούσε το τυπικό τέλος αυτού του «εκατονταετούς πολέμου» ανάμεσα στους Έλληνες και τους Τούρκους.

Η Ελληνική Επανάσταση, μας θυμίζει ο συγγραφέας, ακολουθώντας το μεγαλόπνοο όραμα του Ρήγα Φεραίου (πέθανε το 1798) που είχαν ασπαστεί οι Φιλικοί, είχε σκοπό τη δημιουργία ενός μεγάλου ελληνικού κράτους, το οποίο θα εκτεινόταν από τον ποταμό Ίστρο (Δούναβη) έως την Ίδη (Κρήτη). Ωστόσο, το όραμα της Φιλικής Εταιρείας και των επαναστατημένων Ελλήνων δεν πραγματοποιήθηκε και η ανεξάρτητη Ελλάδα που προέκυψε το 1828 περιλάμβανε την Πελοπόννησο κι έφθανε λίγο βόρεια από τον Ισθμό της Κορίνθου. Έπειτα, χάρη στους κόπους και τη διπλωματική δεινότητα του πρώτου κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, συμπεριλήφθηκαν στην επικράτεια του νέου ελληνικού κράτους η Στερεά Ελλάδα και η Εύβοια.

{jb_quote}Στη διάρκεια αυτής της πολυτάραχης δεκαετίας, η Ελλάδα διαμορφώθηκε εδαφικά στη σημερινή περίπου μορφή της.{/jb_quote}

Τα επόμενα χρόνια όλες οι τάξεις της ελληνικής κοινωνίας διακατέχονταν από το πνεύμα της Μεγάλης Ιδέας, ώσπου η Ελλάδα ενεπλάκη σε πόλεμο με την Τουρκία το 1897, όταν αποδείχτηκε περίτρανα η στρατιωτική αδυναμία της. Η συντριπτική και ταπεινωτική ήττα της από την Τουρκία κατέδειξε την επιτακτική αναγκαιότητα για στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις αλλά και αναζήτηση συμμαχιών. Κι ύστερα έγιναν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι που συρρίκνωσαν την Τουρκία, σηματοδότησαν το επικείμενο τέλος της στην ευρωπαϊκή ήπειρο και κατά κάποιον τρόπο έναν προαναγγελθέντα θάνατο μετά το 1913.

Συνεπώς, υπογραμμίζει ο συγγραφέας, το 1912 η Ελλάδα ήταν έτοιμη για τη μεγάλη εξόρμηση, ενώ οι δύο Βαλκανικοί Πόλεμοι μπορούν να χαρακτηριστούν ως το πρελούδιο του Μεγάλου Πολέμου στην Ευρώπη. Το σημείο μηδέν που άνοιξε τον δρόμο για τους πολέμους στα Βαλκάνια ήταν το έτος 1908, όταν έγινε η Επανάσταση των Νεοτούρκων. Ύστερα από αυτή την επανάσταση, κλιμακώθηκαν η εθνικιστική έξαρση και το φιλοπόλεμο κλίμα στα Βαλκάνια. Ο τουρκικός εθνικισμός ώθησε τους άλλους εθνικισμούς της περιοχής: βουλγαρικό, σερβικό, ελληνικό, αλβανικό.

Η εκστρατεία της Ελλάδας στη Μικρά Ασία δεν ήταν κάτι που μπορούσε να προβλέψει κανείς δέκα χρόνια νωρίτερα, σημειώνει ο Πλουμίδης. Μέχρι το 1910 η περιοχή αποτελούσε terra incognita για τους Έλληνες της Ελλάδας. Βαθμιαία, η Μικρά Ασία άρχισε να γίνεται αντικείμενο ενδιαφέροντος, αλλά χωρίς να αποτελεί χώρο εδαφικής διεκδίκησης. Ξαφνικά, τον Ιανουάριο του 1914 η κυβέρνηση των Νεοτούρκων άρχισε να εξαπολύει διωγμούς κατά των χριστιανικών πληθυσμών. Αυτό ξεκίνησε από την Ανατολική Θράκη και επεκτάθηκε στη δυτική Μικρά Ασία.

Οι πρώτοι διωγμοί είχαν μορφή εθνοκάθαρσης και από το 1915 προσέλαβαν μορφή γενοκτονίας. Οι προπηλακισμοί, οι ξυλοδαρμοί, οι βιασμοί, η ένοπλη τρομοκρατία, η λιμοκτονία και οι περιστασιακοί φόνοι είχαν σκοπό να σπρώξουν τους χριστιανούς σε μαζική φυγή προς το Αιγαίο. Το αποτέλεσμα ήταν το καλοκαίρι του 1914 να αδειάσουν από τον ελληνορθόδοξο πληθυσμό η δυτική Μικρά Ασία και η τουρκική Θράκη. Στην Ελλάδα έφθασαν 150.000-200.000 πρόσφυγες. Μόνο οι ορθόδοξες κοινότητες της Σμύρνης, των Μουδανιών και των Βρυούλων έστεκαν ακόμα όρθιες.

Για πρώτη φορά το μικρασιατικό πρόβλημα εισέβαλε βίαια στην πολιτική σκηνή της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος όφειλε, τονίζει ο συγγραφέας, να ικανοποιήσει το πάνδημο αίτημα για παλιννόστηση των προσφύγων και τη διάσωση του μικρασιατικού ελληνισμού και αυτό δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί παρά μόνο με πόλεμο με την Τουρκία, η οποία ήταν τότε σύμμαχος των Κεντρικών Δυνάμεων (Γερμανία και Αυστροουγγαρία). Η προσφερόμενη συμμαχία της Αντάντ (Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία) έδινε στην Ελλάδα την ευκαιρία να πολεμήσει για την επίτευξη του συγκεκριμένου εθνικού σκοπού.

Η απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη το 1919 είχε ως κινητήριο μοχλό την Ιταλία, η οποία ήθελε να καταλάβει την περιοχή για λογαριασμό της. Τον Μάρτιο εκείνης της χρονιάς, ιταλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν χωρίς την έγκριση των Συμμάχων στην Αττάλεια και τον επόμενο μήνα μπήκαν στη Μαρμαρίδα και την Αλικαρνασσό. Έτσι, την 1η Μαΐου μία ελληνική νηοπομπή διανυκτέρευσε στη Μυτιλήνη και το πρωί της επόμενης μέρας κατέπλευσε στο λιμάνι της Σμύρνης. Η αποβίβαση των ελληνικών στρατευμάτων προκάλεσε έξαλλο ενθουσιασμό στους ομοεθνείς της Ιωνίας. Πλήθος κόσμου κατέκλυσε την προκυμαία, κρατώντας ελληνικές σημαίες και πορτρέτα του Βενιζέλου… Κι έπειτα, ύστερα από τρία χρόνια, τον Σεπτέμβριο του 1922 επήλθε η καταστροφή.

Η «σιδηρά» δεκαετία
Οι Εθνικοί Πόλεμοι της Ελλάδας (1912-1922)
Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης
Μίνωας
σ. 320
ISBN: 978-618-02-1892-3
Τιμή: 22,20€