Γρηγόρης Τεχλεμετζής: «Δρόμοι: Κασσιανή και Λεόντιον»

Στο διπλό ιστορικό μυθιστόρημα Δρόμοι: Κασσιανή και Λεόντιον, ο Γρηγόρης Τεχλεμετζής επιχειρεί να συλλάβει δύο ριζικά διαφορετικούς τρόπους βίωσης του κόσμου σε μεταιχμιακές ιστορικές στιγμές: στην ύστερη αρχαιότητα της επικούρειας φιλοσοφίας και στο Βυζάντιο της εικονομαχίας. Πρόκειται για μια πρωτότυπη ψυχογραφική διερεύνηση της ανθρώπινης συνείδησης μέσα από την ανασύσταση δύο γυναικείων χαρακτήρων αλλά και δύο ιστορικών περιόδων, με αντιθετικά, σχεδόν ασύμβατα, συστήματα αξιών. Ο χαρακτηρισμός «διπλό», που συνοδεύει

Η Κασσιανή (ή Κασσία) και η Λεόντιον δεν συγκρίνονται με την παραδοσιακή έννοια, δεν συνιστούν δύο «παράλληλους βίους» που καταλήγουν σε ένα σαφές ηθικό συμπέρασμα, αλλά δύο φωνές που συνυπάρχουν μέσα σε έναν αφηγηματικό χώρο που συναρπάζει, παρόλο που (ή ακριβώς επειδή) η σύνθεσή του είναι περίπλοκη και εκ των προτέρων αντιστικτική. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Τεχλεμετζής καταφέρνει να μετατρέψει τη δυσκολία του εγχειρήματος σε μια ενδιαφέρουσα μυθιστορία η οποία, φέρνοντας στο προσκήνιο και διατηρώντας ενεργά τις αντιφάσεις και τα αδιέξοδα, αφήνει τον αναγνώστη ελεύθερο στην τελική κρίση του.

Στο μυθιστόρημά του η επιλογή αυτών των απομακρυσμένων χρονικά και ιδεολογικά γυναικείων μορφών, εκτός από αφηγηματικό εύρημα, αποτελεί το έναυσμα για έναν πολύ πιο σύνθετο και πολύπλευρο στοχασμό γύρω από την πίστη, την ελευθερία, το σώμα, την πρόσκαιρη ηδονή και την εσχατολογική σωτηρία. Η Λεόντιον, προϊόν συγχώνευσης ιστορικών ενδείξεων και μυθοπλαστικής ελευθερίας, ενσαρκώνει έναν κόσμο όπου η γνώση, η τέχνη και η ηδονή δεν θεωρούνται αμαρτήματα, αλλά τρόποι αντιμετώπισης και βαθύτερης κατανόησης του κόσμου. Η απόφασή της να εγκαταλείψει την πατρική εστία και η επαφή της με την ποίηση και τη φιλοσοφία αποτελούν πράξεις χειραφέτησης από έναν προκαθορισμένο γυναικείο ρόλο και τον μόνο τρόπο απεγκλωβισμού της από την οικονομική και κοινωνική ασφυξία μιας ζωής περιορισμένης στον γυναικωνίτη και στην αφάνεια.

Στον κόσμο της Αθήνας και της επικούρειας σκέψης, η Λεόντιον αναζητά την ευδαιμονία περισσότερο ως βίωμα και λιγότερο ως υπερβατικό ιδανικό. Στον αντίποδα, η Κασσιανή κινείται σε ένα περιβάλλον όπου το άτομο υποτάσσεται στη συλλογική σωτηρία και όπου η πίστη καθορίζεται από πολιτικές και θεολογικές συγκρούσεις. Στις μέρες της, η Κωνσταντινούπολη της εικονομαχίας έχει μετατραπεί σε έναν εξουσιαστικό λαβύρινθο εντός του οποίου η θρησκεία εμφανίζεται ταυτόχρονα ως πνευματικό καταφύγιο και ως εργαλείο επιβολής. Σε αυτό το πλαίσιο, η Κασσιανή δεν ταυτίζεται με κάποιο άκριτο σύμβολο αγιοσύνης, αλλά με ένα πρόσωπο που αμφιταλαντεύεται, σχεδιάζει, ακόμη και διαπραγματεύεται με την εξουσία, ελπίζοντας ότι η προσωπική του θέση μπορεί να υπηρετήσει έναν «ανώτερο σκοπό».

Η κατανόηση του Άλλου

Το μυθιστόρημα αποφεύγει να απαντήσει στο ερώτημα ποια στάση ζωής είναι ανώτερη, επιμένοντας στην τραγικότητα της επιλογής. Κι εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η αφηγηματική ωριμότητα του συγγραφέα. Η αγνότητα της Κασσιανής δεν εξιδανικεύεται, ούτε η επιλογή της Λεοντίου να ζήσει στον κόσμο των αισθήσεων ηθικολογείται. Και οι δύο δρόμοι ενέχουν σοβαρά υπαρξιακά ρίσκα, καθώς η ασκητική ζωή προϋποθέτει απώλειες εξίσου επώδυνες με εκείνες που συνεπάγεται η πρόσκαιρη απόλαυση του εφήμερου. Η εναλλαγή πρώτου και τρίτου προσώπου ενισχύει αυτή την αντίληψη.

Η Κασσιανή φέρει τα χαρακτηριστικά ενός προσώπου εύστροφου και, ταυτόχρονα, βαθιά ευσεβούς. Δεν συγκινείται απλώς από το παράδειγμα της μετάνοιας· το εσωτερικεύει και το καθιστά προσωπική της διαδρομή. Ως εκ τούτου, η επιλογή του συγγραφέα να ξεκινήσει την αφήγηση με την οραματική ταύτισή της με την αμαρτωλή γυναίκα της Καινής Διαθήκης δεν είναι τυχαία. Αποτελεί τη δίοδο μέσω της οποίας η ετερογνωσία και η κατανόηση του Άλλου μετατρέπονται σε αυτογνωσία. Η συγγραφή του τροπαρίου από την ηρωίδα του δεν είναι το αποτέλεσμα στιγμιαίας έμπνευσης, αλλά μιας μακράς πορείας άσκησης, μνήμης και εσωτερικής κάθαρσης. Παράλληλα, ο αφηγητής του δεν αποσιωπά την πολιτική διάσταση της εποχής. Η εικονομαχία περιγράφεται ως σύγκρουση όχι μόνο θεολογική, αλλά και εξουσιαστική. Οι επιστολές του Θεοδώρου Στουδίτη, ενσωματωμένες οργανικά στο κείμενο, προσδίδουν ιστορικό βάθος και μετατρέπουν το μυθιστόρημα σε χώρο διαλόγου ανάμεσα στη μυθοπλασία και τα τεκμήρια. Αλλά και η παιδική και νεανική ζωή της ηρωίδας φωτίζονται με λεπτομέρειες που αποκαλύπτουν τον ηθικό της χαρακτήρα, την αυτοσυγκράτηση απέναντι στον πειρασμό, τη βαθιά σχέση με τη μητέρα, την καθημερινή πρακτική της πίστης μέσα από το ζύμωμα του πρόσφορου.

{jb_quote}Αποφεύγει να απαντήσει στο ερώτημα ποια στάση ζωής είναι ανώτερη, επιμένοντας στην τραγικότητα της επιλογής.{/jb_quote}

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η σκηνή της «εκλογής νύφης». Η περίφημη απάντηση της Κασσιανής στον Θεόφιλο καθρεφτίζει την κορύφωση της σύγκρουσης ανάμεσα στη γυναικεία φωνή και στην ανδρική εξουσία. Η απόρριψή της δεν οφείλεται στην έλλειψη ομορφιάς ή καλλιέργειας, αλλά στην αδυναμία του μελλοντικού αυτοκράτορα να αποδεχτεί μια γυναίκα με λόγο και κρίση. Η σιωπή που της υποδεικνύεται γίνεται, παραδόξως, ο λόγος τής μετέπειτα επιλογής της μοναχικής ζωής. Δεν αποσύρεται ηττημένη, αλλά επιλέγει συνειδητά έναν δρόμο που της επιτρέπει να μιλήσει αλλιώς: μέσα από την υμνογραφία και το παράδειγμα.

Στον αντίποδα, η Λεόντιον ξεκινά από την απόλυτη υλική στέρηση. Η παιδική της ηλικία χαρακτηρίζεται από πείνα και αδυναμία επιλογής. Η «αγορά» της από τον Ερμησιάνακτα φέρει αρχικά τα χαρακτηριστικά μιας βίαιης μετάβασης· ωστόσο, ο συγγραφέας αποφεύγει την απλουστευτική ανάγνωση. Ο ασχημάνθρωπος ποιητής δεν δρα ως δυνάστης, αλλά ως μεσολαβητής προς έναν κόσμο γνώσης. Η επαφή με τη βιβλιοθήκη και τους παπύρους του συνιστά για εκείνη μια δεύτερη γέννηση. Η σταδιακή της μύηση στην ποίηση και τη φιλοσοφία συγκαταλέγεται στα πιο γοητευτικά τμήματα του βιβλίου. Ο κόσμος της Κω, της σχολής του Φιλητά, οι ποιητικές απαγγελίες και η συνύπαρξη τέχνης και καθημερινότητας αποδίδονται με αισθησιακή λεπτομέρεια.

Η Λεόντιον δεν είναι μια εξαρτημένη εταίρα. Η διαφωνία της με τον Ερμησιάνακτα για τον Όμηρο αποκαλύπτει την πνευματική της αυτονομία. Η μετάβασή της στην Αθήνα και η ένταξή της στον Κήπο του Επίκουρου σηματοδοτούν την πλήρη ωρίμανσή της. Μέσω αυτής, η επικούρεια φιλοσοφία από θεωρητικό σύστημα μεταμορφώνεται σε καθημερινή πρακτική: φιλία, μέτρο, απουσία φόβου. Η σχέση της με τον γηραιό πια Επίκουρο και αργότερα με τον Μητρόδωρο θα είναι καθοριστικές. Ο θάνατός της, επίσης, θα είναι ήρεμος, σχεδόν φωτεινός, και θα έρθει ως φυσική ολοκλήρωση μιας ζωής που έζησε χωρίς μεταφυσικό τρόμο.

Η παράλληλη αφήγηση ως πεδίο ιδεολογικής και υπαρξιακής σύγκρουσης

Στο μυθιστόρημα Δρόμοι: Κασσιανή και Λεόντιον οι δύο ιστορίες ξεδιπλώνονται σταδιακά, χωρίς κορυφώσεις εντυπωσιασμού, ενώ ο ενδιάμεσος αφηγηματικός χώρος –εκεί όπου η μία φωνή σιωπά για να ακουστεί η άλλη– επιδρά ως τόπος σύγκρισης τόσο των γεγονότων όσο και των διαφορετικών τρόπων θέασης του κόσμου. Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην ίδια την αφηγηματική αρχιτεκτονική του έργου, η οποία και αποτελεί μία από τις πιο καλοδουλεμένες αρετές του.

Στο βιβλίο, τα κεφάλαια της Λεοντίου αριθμούνται με ελληνικά γράμματα, ενώ της Κασσιανής με αραβικούς αριθμούς, επιλογή που λειτουργεί τόσο ως πρακτικός οδηγός ανάγνωσης όσο και ως σημειολογική δήλωση. Η αρχαιότητα και ο χριστιανικός κόσμος διατηρούν έτσι τη διακριτή τους ταυτότητα, ακόμη κι όταν συνυπάρχουν στο ίδιο βιβλίο. Οι σύντομες προμετωπίδες κάθε κεφαλαίου προϊδεάζουν τον αναγνώστη για τον ιδεολογικό και συναισθηματικό πυρήνα που ακολουθεί, ενώ η προυστική προμετωπίδα συνομιλεί με το ζήτημα της μνήμης, του χρόνου και της αναδρομικής κατανόησης της ζωής.

Το κλείσιμο του μυθιστορήματος με το κεφάλαιο «0» και τον επίλογο λειτουργεί μεταλογοτεχνικά. Καθώς η υποκειμενική ματιά επιτρέπει στον αναγνώστη να εισέλθει στο εσωτερικό των ηρωίδων, η αποστασιοποιημένη αφήγηση υπενθυμίζει τη σχετικότητα κάθε αλήθειας, επιβεβαιώνοντας το απόφθεγμα: Εκεί όπου η Ιστορία σταματά, αρχίζει η λογοτεχνία. Ο συγγραφέας εκθέτει εδώ την αγωνία της γραφής, τις πηγές και τα όρια της ιστορικής γνώσης. Παρουσιάζοντας δύο πλήρεις, ανθρώπινες ζωές, καθεμιά συνεπής προς τις αξίες της, το ερώτημα «Κασσιανή ή Λεόντιον;» δεν ζητά ιστορική απάντηση ούτε καλεί τον αναγνώστη να επιλέξει. Υπονομεύοντας τη δυαδικότητα του ερωτήματος, δείχνει ότι και οι δύο μορφές κατοικούν μέσα στην ανθρώπινη εμπειρία. Η πίστη και η αμφιβολία, η άσκηση και η απόλαυση, η υπέρβαση και η γείωση στο παρόν δεν αντιπαρατίθενται ως αντίθετοι πόλοι ούτε τίθενται σε ιεραρχία. Αντίθετα, συγκροτούν διαρκώς μετακινούμενες στάσεις απέναντι στο ίδιο αίνιγμα: πώς να ζήσει κανείς μια ζωή με νόημα.

Ωστόσο, ιδιαίτερη σημασία έχει και η εκτενής τεκμηρίωση των διαδραματιζομένων. Οι σημειώσεις φωτίζουν τις διαφοροποιήσεις αλλά και τις γέφυρες που ενώνουν τη μυθοπλασία με την ιστορική γνώση, καθώς ο ίδιος ο συγγραφέας δηλώνει έμμεσα ότι το ιστορικό μυθιστόρημα δεν ανταγωνίζεται την Ιστορία ως επιστήμη, αλλά συνομιλεί μαζί της, αξιοποιώντας τα κενά και τις σιωπές της. Παράλληλα, η σχετική βιβλιογραφία επικυρώνει την προηγηθείσα σοβαρή, επίμονη συνομιλία με το ιστορικό παρελθόν.

Δρόμοι: Κασσιανή και Λεόντιον
Γρηγόρης Τεχλεμετζής
Κέδρος
288 σελ.
ISBN 978-960-04-5497-0
Τιμή €14,00