Μαρία Βενιζελέα: «Το μπουρμπουλάκι»

Το κεντρικό θέμα του βιβλίου Το μπουρμπουλάκι της Μαρίας Βενιζελέα, που κυκλοφορεί από το Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, είναι η φιλία που αναπτύσσεται ανάμεσα σε δύο κορίτσια από διαφορετικούς κόσμους, τη Μαρκέλλα και τη Μαργαρίτα, με φόντο τον μοναδικό πολιτισμό της μαστίχας στη Χίο. Το έργο απευθύνεται κυρίως σε παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας και αποτελεί ένα υπέροχο παραμύθι για τη φιλία, ενώ ταυτόχρονα συμπλέκει στοιχεία ιστορικής και πολιτισμικής γνώσης. Η ιστορία εξελίσσεται σε ένα συγκεκριμένο

ιστορικό πλαίσιο, στη Χίο, την εποχή της Γενουατικής κυριαρχίας (1346-1566). Κατά την περίοδο αυτή, η Δημοκρατία της Γένοβας, μέσω της ιδιωτικής εταιρείας Μαόνα (Maona), οργάνωσε την παραγωγή και το εμπόριο της μαστίχας, φέρνοντας οικονομική ακμή, αλλά και επιβάλλοντας αυστηρό διοικητικό και οχυρωματικό καθεστώς. Παράλληλα, χρησιμοποιώντας τη λογοτεχνία ως όχημα προσφέρει στα παιδιά τη γνώση γύρω από το ιδιαίτερο προϊόν της Χίου, τη μαστίχα.

Σημειωτέον ότι στη Συνεδρίαση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για τη Διαφύλαξη της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, που έλαβε χώρα στις 26/11/2014, στην έδρα της UNESCO στο Παρίσι, εγκρίθηκε η πρόταση υποψηφιότητας για εγγραφή της «μαστίχας Χίου» ως πολιτισμικού αγαθού στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

«Η Μαρκέλλα έτρεχε να προλάβει. Είχε αρχίσει να ξημερώνει… Το κέντημα! Πώς άργησα έτσι! μουρμούρισε». Η μικρή Μαρκέλλα ταξιδεύει τους αναγνώστες μέσα από τα μεσαιωνικά σοκάκια ενός χιώτικου χωριού, στην ιστορία του τόπου και της μαστίχας. Τρέχει στα «διαβατικά» της καστροπολιτείας, που κατασκευάστηκε έτσι για να προστατέψει τους κατοίκους και τη μαστίχα από τις πειρατικές επιδρομές, να πάει στο χωράφι να βοηθήσει τον πατέρα της στο «κέντημα του σχίνου». Στο χωράφι θα γίνει και η γνωριμία της με τη Μαργαρίτα, την κόρη του Γενουάτη κυβερνήτη. Παρά τις κοινωνικές και εθνικές τους διαφορές, τα δύο κορίτσια συνδέονται βαθιά. Η επίσκεψη της Μαργαρίτας γίνεται η αφορμή να μυηθούν οι μικροί αναγνώστες στη μαστιχοκαλλιέργεια. Χάρη στην αφήγηση, μαθαίνουν τον μόχθο που απαιτεί η παραδοσιακή διαδικασία παραγωγής της μαστίχας. Μαθαίνουν για τη φροντίδα των σχίνων, το «κέντημα» (το χάραγμα, δηλαδή) των δέντρων και τις παραδοσιακές «βεγγέρες», όπου οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν για να καθαρίσουν το πολύτιμο «δάκρυ» της μαστίχας. Μαθαίνουν για τον κύκλο των εργασιών, που ξεκινούν με τη φροντίδα των δέντρων τον χειμώνα και την άνοιξη, το «κέντημα» και το κοσκίνισμα από τα «φροκαλίδια» το καλοκαίρι και το φθινόπωρο και το τελικό καθάρισμα, μετά το πλύσιμο, τον χειμώνα.

Ανάμεσα στα δυο κορίτσια θα αναπτυχθεί μια ισχυρή φιλία: «Η Μαργαρίτα πήγαινε στις ετήσιες βεγγέρες, κάθε φορά που γίνονταν, και η Μαρκέλλα ήταν πάντα προσκεκλημένη στους χορούς που διοργάνωνε ο Κυβερνήτης». Τα χρόνια περνούν και, κάποτε, έρχεται η στιγμή να αποχωριστούν. Είχαν φτάσει πια σε ηλικία γάμου. Την τελευταία βραδιά, στο σπίτι της Μαρκέλλας, όλα τα κορίτσια ήταν εκεί για να την αποχαιρετήσουν με τραγούδια και χορό. Στην τελευταία βόλτα των δύο κοριτσιών στο μαστιχοχώρι, η Μαρκέλλα θα χαρίσει στη Μαργαρίτα ένα «μπουρμπουλάκι». Αυτό το αντικείμενο, που δίνει και τον τίτλο του βιβλίου, είναι ένα μικρό πήλινο σκεύος, το οποίο χρησιμοποιούνταν παραδοσιακά για την προσφορά ή την αποθήκευση μαστίχας ή για τη μεταφορά και τη φύλαξή της κατά τη διάρκεια της συγκομιδής. Σε αυτό η Μαρκέλλα έχει φυλάξει την πρώτη μαστίχα που μάζεψαν και καθάρισαν με τη Μαργαρίτα. Έτσι, αυτό το σκεύος γίνεται το σύμβολο της φιλίας των δύο κοριτσιών, αλλά και το ενθύμιο που κρατά ζωντανή τη μνήμη της σχέσης τους στον χρόνο (εξάλλου, στην τοπική παράδοση, το μοίρασμα του περιεχομένου από ένα μπουρμπουλάκι επισφράγιζε δεσμούς μεταξύ των κατοίκων).

{jb_quote}Αποτελεί ένα υπέροχο παραμύθι για τη φιλία, ενώ ταυτόχρονα συμπλέκει στοιχεία ιστορικής και πολιτισμικής γνώσης.{/jb_quote}

Η Μαρία Βενιζελέα κατάφερε να συγκεράσει μια τρυφερή ιστορία για τη φιλία με τη λαϊκή παράδοση και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά του τόπου. Το κείμενο απλό, με τη ροή του λόγου να υπηρετεί την αφήγηση και τους διαλόγους να αναδεικνύουν τα βασικά σημεία, εμπλουτίζεται με ορολογία που σχετίζεται με την παραγωγή της μαστίχας – και που επεξηγείται στο γλωσσάρι στο τέλος της έκδοσης.

Βιβλία σαν αυτό έχουν πολυεπίπεδη αξία, καθώς λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. Εξοικειώνουν το παιδί με ένα κομμάτι της πολιτισμικής ταυτότητας, βοηθώντας το να κατανοήσει ότι αυτή η ταυτότητα έχει πολλές όψεις και εκδοχές. Κι αυτή η ταυτότητα δεν απειλείται από κανέναν τρίτο, αν εμείς τη γνωρίζουμε και τη διαφυλάσσουμε. Το βιβλίο κρατά ζωντανές λέξεις, τεχνικές και συνήθειες που δεν υπάρχουν πια στην καθημερινότητα και που τα σημερινά παιδιά αγνοούν, βυθισμένα στα παγκοσμιοποιημένα ερεθίσματα με τα οποία βομβαρδίζονται από τις οθόνες. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει και τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση (εν προκειμένω, την καλλιέργεια του σχίνου). Έτσι, το παιδί μαθαίνει να σέβεται και το φυσικό τοπίο ως κομμάτι του πολιτισμού του. Και, φυσικά, υπενθυμίζει πως πάντα οι άνθρωποι, μικροί και μεγάλοι, παρά τις δυσκολίες που βιώνουν, έχουν τις ίδιες ανάγκες για φιλία, παιχνίδι και δημιουργία.

Την εικονογράφηση έχει επιμεληθεί η βραβευμένη εικονογράφος Ίρις Σαμαρτζή. Στις εικόνες της ξεχωρίζουν τα έντονα χρώματα και η αίσθηση του βάθους και της κίνησης. H ακρίβεια με την οποία αποδίδει λεπτομέρειες, όπως τα αρχιτεκτονικά στοιχεία των Μαστιχοχωρίων, τις παραδοσιακές φορεσιές και τα εργαλεία της μαστίχας, προσδίδουν όχι μόνο αληθοφάνεια στο κείμενο αλλά καταδεικνύουν και την έρευνα που έχει γίνει, προκριμένου να αποδοθεί όλο αυτό το πλήθος των πληροφοριών. Σε αυτή τη λεπτομερέστατη απόδοση αξιοποιεί μολύβια, πινέλα, σκίτσα, φωτογραφίες, κολάζ, σε μια πανδαισία χρωμάτων που καθηλώνουν το μάτι των μικρών αναγνωστών.

Αν και το βιβλίο διαθέτει έντονα στοιχεία ιστορίας και λαογραφίας, η εικονογράφηση υιοθετεί μια ανάλαφρη και παιδικότροπη, σε κάποια σημεία, προσέγγιση, βοηθώντας το παιδί να «δει» την ιστορία. Ιδιαίτερα οι ανθρώπινες φιγούρες, οι σαν κατασκευασμένες από χαρτί, δημιουργούν –χάρη στην αίσθηση μιας τρισδιάστατης απόδοσης– την εντύπωση της κίνησης. Είναι σαν να καλούν τους μικρούς αναγνώστες να κάτσουν δίπλα τους, να τρέξουν, να χορέψουν. Στο σκληρό die-cut εξώφυλλο, μάλιστα, τα παιδικά χεράκια έχουν τη δυνατότητα να «αγγίξουν» ένα μπουρμπουλάκι σε, σχεδόν, φυσικό μέγεθος (δεδομένου ότι πρόκειται για ένα μικρογραφικό σκεύος).

Αν έπρεπε να εστιάσουμε σε έναν και μόνο λόγο για τον οποίο αξίζει να διαβαστεί από ένα παιδί το βιβλίο, αυτός θα ήταν το γεγονός ότι μετατρέπει ένα προϊόν σε βίωμα· η μαστίχα για ένα παιδί σήμερα μπορεί να είναι απλώς μια τσίχλα ή ένα γλυκό. Μέσα από την ιστορία, η μαστίχα αποκτά ψυχή. Το παιδί μαθαίνει για το «δάκρυ» του σχίνου, την υπομονή που χρειάζεται η καλλιέργεια και τον μόχθο των ανθρώπων. Καταλαβαίνει ότι η ιστορία και η παράδοση δεν είναι βαρετά μαθήματα, αλλά μια ζωντανή περιπέτεια γεμάτη συναισθήματα. Έτσι, την επόμενη φορά που, στο περίπτερο, στο σούπερ μάρκετ ή και σε ένα κατάστημα καλλυντικών, θα δει το brand name «Μαστίχα Χίου», θα ξέρει πως πίσω από το διάσημο ελληνικό προϊόν υπάρχουν οικογενειακές ιστορίες, καλοκαίρια στο χωράφι, χέρια λερωμένα με χώμα και φιλίες που γεννήθηκαν στις βεγγέρες, με το άρωμα της μαστίχας να πλανιέται σε ένα ολόκληρο νησί.

Το μπουρμπουλάκι
Μαρία Βενιζελέα
Εικονογράφηση: Ίρις Σαμαρτζή
Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
52 σελ.
ISBN 978-960-244-241-8
Τιμή €19,00