Γεώργιος Θ. Ζώης

Το βιβλίο με τίτλο Karl Loewenstein, Ο εισηγητής της μαχόμενης δημοκρατίας, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση, αποτελεί τον 14ο τόμο της σειράς του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου «Σύγχρονοι Στοχαστές για τη Δημοκρατία και το Σύνταγμα», την οποία διευθύνουν οι Ξενοφών Κοντιάδης, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, και Ιωάννης Τασόπουλος, καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Στην πορεία της πολύπλευρης και διεπιστημονικής προσφοράς του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου (Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου) στη Δημοκρατία, το Σύνταγμα και την Επιστήμη, η συγκεκριμένη σειρά συνιστά σημείο αναφοράς, καθώς περιλαμβάνει μεταφράσεις μερικών εκ των σπουδαιότερων κειμένων από τους πλέον σημαντικούς θεωρητικούς του Δικαίου, τις οποίες έχουν επιμεληθεί μέλη της ακαδημαϊκής και επιστημονικής κοινότητας. Συνάμα, οι επιμέρους εισαγωγές που πλαισιώνουν τις μεταφράσεις καθιστούν εφικτή μια πρώτη γνωριμία του αναγνώστη με την προσωπικότητα του συγγραφέα του πρωτοτύπου, αλλά και την εποχή που προσφέρει το ερέθισμα για την πνευματική του κινητοποίηση. Πρόκειται για μια σπουδαία συμβολή του Κέντρου, διότι ορισμένα από τα κείμενα παρουσιάζονται για πρώτη φορά σε δόκιμες μεταφράσεις στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, ενώ η κάθε συμβολή ενεργοποιεί επιστημονικούς διαλόγους γύρω από καίρια ζητήματα, όπως τα θεμελιώδη δικαιώματα, η λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών, η ερμηνεία του Συντάγματος και η εξελικτική φύση της νομικής σκέψης.

Η διεθνής πραγματικότητα, ιδίως τα τελευταία χρόνια, κάθε άλλο παρά ευνοϊκή διαφαίνεται, ιδίως για αξίες που μέχρι πρότινος θεωρούνταν βεβαιότητες, μη αμφισβητήσιμες. Οι δημοκρατικοί θεσμοί διέρχονται κρίση και σε πολλές περιπτώσεις υποτιμώνται, με αποτέλεσμα είτε να «αμύνονται», είτε να «μάχονται» για την επιβίωσή τους. Ήδη από τη δεκαετία του 1990, λίγο μετά την κατάρρευση του ανατολικού συνασπισμού και της ίδιας της ΕΣΣΔ, διατυπώθηκε με μεγάλη ευκολία και επιπολαιότητα η αστήρικτη και επιστημονικά αδόκιμη θεωρία περί «τέλους της Ιστορίας», υπό την έννοια ότι η επικράτηση ενός οικονομικά φιλελεύθερου μοντέλου θα οδηγούσε στη διεύρυνση και της πολιτικής ελευθερίας, κάτι που θα είχε ως συνέπεια μια «ευθύγραμμη» πορεία προς τη δημοκρατία. Το γεγονός ότι, παράλληλα με την κατάρρευση των καθεστώτων της ανατολικής Ευρώπης κατέρρευσαν και οι περισσότερες δικτατορίες στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, θεωρήθηκε μια πρώτη ένδειξη που φάνηκε να επιβεβαιώνει θεωρίες τέτοιου τύπου· όμως η πραγματικότητα διέψευσε τις θεωρίες αυτές, καθώς η οικονομία της αγοράς δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τη δημοκρατία. Σήμερα, το φαινόμενο των λεγόμενων «ανελεύθερων δημοκρατιών» αποτελεί μια θλιβερή πραγματικότητα, που χαρακτηρίζει ακόμη και χώρες που θεωρούνται προπύργια του φιλελευθερισμού, με κυριότερο παράδειγμα τις ΗΠΑ.

{jb_quote}Το φαινόμενο των λεγόμενων «ανελεύθερων δημοκρατιών» αποτελεί μια θλιβερή πραγματικότητα, που χαρακτηρίζει ακόμη και χώρες που θεωρούνται προπύργια του φιλελευθερισμού, με κυριότερο παράδειγμα τις ΗΠΑ.{/jb_quote}

Λαμβάνοντας υπόψη την επικαιρότητα, επιλέχθηκαν προς μετάφραση δύο κείμενα («Μαχόμενη Δημοκρατία και Θεμελιώδη Δικαιώματα – 1937», «Ο νομοθετικός έλεγχος του πολιτικού εξτρεμισμού στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες – 1938») του Γερμανού νομικού Karl Loewenstein, ο οποίος πρώτος ανέπτυξε τη θεωρία της «μαχόμενης δημοκρατίας», που συνίσταται –για εκείνον– στην οργάνωση της άμυνας της φιλελεύθερης δημοκρατικής συνταγματικής τάξης εναντίον των εξτρεμιστικών οργανώσεων πάσης φύσεως. Έτσι, η «αμυνόμενη» ή «μαχόμενη» δημοκρατία, λειτουργώντας μέσα από ένα πλαίσιο απαγορευτικών κανόνων εις βάρος των εχθρών της, μαθαίνει σταδιακά να «μάχεται» προκειμένου να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τους εχθρούς της και να προστατέψει το πολύτιμο για την αξία και την ελευθερία του ανθρώπου κεκτημένο της· εξ ου και η επιλογή του τίτλου «Ο εισηγητής της μαχόμενης δημοκρατίας». Μάλιστα, κατά τον Karl Loewenstein, οι εχθροί της δημοκρατίας όχι μόνο αρνούνται το δημοκρατικό πλαίσιο, αλλά απεργάζονται την ανατροπή του, με τον ίδιο να υποστηρίζει ότι η απαγόρευση ακραίων πολιτικών κομμάτων, είτε μέσω διοικητικών ενεργειών, είτε μέσω δικαστικών αποφάσεων, αποτελεί ένα πρόσφορο μέσο προστασίας των δημοκρατικών θεσμών.

Γνώμονα για την επιλογή των συγκεκριμένων κειμένων αποτέλεσε η πολιτική και κοινωνική συνθήκη κατά την οποία ο Karl Loewenstein επέλεξε να διατυπώσει τη θεωρία του, η οποία προκάλεσε το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας τότε –και όχι μόνο–, ένεκα του ριζοσπαστικού της χαρακτήρα, ο οποίος ερχόταν σε αντίθεση με τις κρατούσες αντιλήψεις πολλών φιλελεύθερων θεωρητικών. Ειδικότερα, ο ίδιος πρέσβευε ότι όποιος δεν πιστεύει στη φιλελεύθερη δημοκρατική έννομη τάξη δεν μπορεί να συμμετέχει στο «πολιτικό παιχνίδι», όπως αυτό καθορίζεται βάσει των κανόνων της. Με βάση αυτό το σκεπτικό, σε ορισμένες χώρες απαγορεύτηκε η δράση φασιστικών ή και κομμουνιστικών ακόμη κομμάτων εκείνη την περίοδο, αν και ο ίδιος εστίαζε ιδίως στο φαινόμενο του φασισμού, που εκείνη την εποχή ήταν ο κανόνας στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης.

Η επικαιρότητα του έργου του Loewenstein συνίσταται στη διαπίστωση ότι σήμερα οι απειλές εναντίον της δημοκρατίας εξακολουθούν να υφίστανται, έστω και με διαφορετικό τρόπο. Πλέον η δράση των ακραίων πολιτικών δυνάμεων, και ιδίως της ακροδεξιάς στην Ευρώπη, βάλλει κατά της ουσίας της δημοκρατίας, και όχι εναντίον του θεσμικού κελύφους αυτής. Με άλλα λόγια, δεν γίνεται λόγος ευθέως για κατάργηση του κοινοβουλίου, ούτε, πολύ περισσότερο, για κατάργηση του πολιτεύματος, όμως διαμορφώνονται εκείνες οι συνθήκες που σταδιακά φαλκιδεύουν τα θεμέλια της δημοκρατίας, όπως, ενδεικτικά, οι παρεμβάσεις στη δικαιοσύνη, στην ανθεκτικότητα των θεσμικών αντιβάρων, στη δράση των ανεξάρτητων διοικητικών αρχών και στην ελευθερία του Τύπου. Δεδομένων των κινδύνων που καλείται να διαχειριστεί και να αντιμετωπίσει η δημοκρατία, οι εν λόγω αφορμές για (δι-)επιστημονικό δημόσιο διάλογο είναι πράγματι σπουδαίες, καθώς διατηρούν την ικμάδα του δημοκρατικού ιδεώδους. Αναζωπυρώνουν την ιστορία, που αποτελεί, τελικώς, τον καλύτερο δείκτη για την ευημερία του ατόμου και του κοινωνικού συνόλου, με περισσότερη πολιτική παιδεία, περισσότερο κράτος δικαίου, περισσότερη δημοκρατία.

Karl Loewenstein, Ο εισηγητής της μαχόμενης δημοκρατίας
Μετάφραση – Εισαγωγή: Γεώργιος Θ. Ζώης, Δρ Συνταγματικού Δικαίου
Εκδόσεις Παπαζήση – Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου – Ίδρυμα Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου
280 σελ.
ISBN 978-960-02-4511-0
Τιμή €16,96