Don DeLillo: «Κυνηγόσκυλο»

«Αφού πιάσουν τον πονηρό λαγό, βράζουν το κυνηγόσκυλο». Κινέζικη παροιμία.

Πόσο σχετικό με την εποχή μας μπορεί να είναι ένα συνωμοσιολογικό, νουάρ πολιτικό θρίλερ του 1978; Αν αναφερόμασταν σχεδόν σε οποιοδήποτε άλλο θρίλερ, η απάντηση θα ήταν «ελάχιστα». Το Κυνηγόσκυλο του Ντον ΝτεΛίλο, όμως, διανύει με άνετες δρασκελιές την απόσταση σαράντα οκτώ ετών, αψηφώντας το πέρασμα του χρόνου.

Ο πρωτότυπος τίτλος, Running dog, παραπέμπει σε προηγούμενο βιβλίο του συγγραφέα και είναι το όνομα αντεργκράουντ –πάλαι ποτέ ριζοσπαστικού– περιοδικού στο οποίο εργάζεται η ρεπόρτερ Μολ Ρόμπινς. Η δημοσιογράφος πέφτει επάνω σε ένα φημολογούμενο «άγιο δισκοπότηρο»: για καιρό υπονοείται σε κάποιους κύκλους πως περισώθηκε μία μπομπίνα φιλμ πορνογραφικού περιεχομένου, μια ταινία γυρισμένη το 1945 στο Βερολίνο, στα υπόγεια της Καγκελαρίας του Ράιχ.

Ανάμεσα σε όσους αναζητούν το φιλμ είναι ο Λάιτμπορν, στην γκαλερί Κοσμικός Ερωτισμός του οποίου η Μολ μαθαίνει για την ύπαρξη του ντοκουμέντου. Εκεί όμως βρίσκεται και ο μυστηριώδης Γκλεν Σέλβι, που πραγματοποιεί συναλλαγές εκ μέρους ενός ανώνυμου εργοδότη. Παρ’ όλα αυτά, είναι κοινό μυστικό πως εργάζεται σαν διοικητικός υπάλληλος στο γραφείο του γερουσιαστή Πέρσιβαλ. Η δολοφονία του Γερμανού κατόχου της ταινίας ενεργοποιεί τις κεραίες της Ρόμπινς, η οποία ερευνά επίσης τις δραστηριότητες του γερουσιαστή. Ο Πέρσιβαλ, που κατέχει μία μεγάλη συλλογή έργων τέχνης erotica αποθηκευμένη σε μια κρυψώνα στο σπίτι του, υποψιάζεται πως η κρατική υπηρεσία Συμβουλευτική Επιτροπή Προσωπικού, Γραφείο Αρχείων και Πληρωμών είναι βιτρίνα ύποπτων χρηματοδοτήσεων. Οι ωφελούμενοι από τη διπλή δραστηριότητα της επιτροπής χρησιμοποιούν τον Σέλβι –ο οποίος στην πραγματικότητα είναι ειδικά εκπαιδευμένος πράκτορας– σαν κατάσκοπο, θέλοντας να εκβιάσουν τον γερουσιαστή με αποδείξεις των προκλητικών και αμφιλεγόμενων αποκτημάτων του, ώστε να εγκαταλείψει την έρευνα. Γιατί η συμβουλευτική επιτροπή εκτείνεται σε έναν μυστικό βραχίονα με την επωνυμία Radial Matrix: μια φαινομενικά συμβουλευτική εταιρεία, κατά βάση όμως μηχανισμός χρηματοδότησης μυστικών επιχειρήσεων εναντίον κυβερνήσεων και κομμάτων του εξωτερικού, εκείνων που εναντιώνονται στα συμφέροντα της αμερικανικής κυβέρνησης.

Με συγγραφείς σαν τον μέγιστο Ντον ΝτεΛίλο κοιτάζουμε πάντοτε πέρα από τα γράμματα στο χαρτί – πέρα από τη δεξιοτεχνική πρόζα, τις ζωντανές εικόνες και τους παραστατικούς ήρωες με δεύτερο επίπεδο και αμφισβητήσιμα κίνητρα. Στις σελίδες του Κυνηγόσκυλου η πένα του γίνεται νυστέρι και τεμαχίζει τα καρκινώματα της Αμερικής των ’70s. Μιας Αμερικής που αρχίζει να συνειδητοποιεί τις επιπτώσεις του Πολέμου στο Βιετνάμ (είχε λήξει τέσσερα χρόνια πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου) και το βάθος του κρατήρα που άνοιξε το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ στο έδαφος της λαϊκής εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς. Οι ΗΠΑ βρίσκονται σε πολιτιστικό και τεχνολογικό μεταίχμιο και αποπειρώνται να χειραγωγήσουν την εμμονή στο αποθεωμένο παρελθόν και την αβεβαιότητα του μέλλοντος. Με τη δηκτικά πολιτική γραφή του, ο ΝτεΛίλο στήνει το περίτεχνο γαϊτανάκι του γύρω από ένα ειρωνικά στημένο τοτέμ: το φιλμ, η εφεύρεση που άλλαξε δραστικά τη φύση της Τέχνης και της Τεχνολογίας, καταντά ντροπιαστικό ντοκουμέντο. Η πορνογραφική ταινία από τα υπόγεια της Καγκελαρίας όχι μόνο υποσκάπτει την γκροτέσκα μανία συλλογής war memorabilia, αλλά επιπλέον ασκεί κριτική στην έννοια της ιστορικότητας που επικολλάται σε κάθε τεχνούργημα γεννημένο από τη φρικαλεότητα της ανθρώπινης φύσης. Η πλοκή εκτυλίσσεται, ενόσω η τεχνολογία επεμβαίνει στην καθημερινότητα των Αμερικανών εξίσου όσο τη διευκολύνει:

{jb_quote}Οι ήρωες θυσιάζουν και θυσιάζονται σε μια μάχη που μεταφέρθηκε από το θέατρο του πολέμου στα παρασκήνια. Διαγωνίζονται για τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε ένα σενάριο φαινομενικά γραμμένο για κείνους, αγνοώντας ότι θα διασκευάζεται ξανά και ξανά για νέους θιάσους.{/jb_quote}

«Καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται, οι άνθρωποι αρχίζουν και νιώθουν σαν εγκληματίες», είπε. «Κάποιος είναι στα ίχνη σου – ίσως οι υπολογιστές, η αστυνομία των μηχανών. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από τον έλεγχο. Έχουν συλλέξει ή συλλέγουν κάθε στοιχείο για εσένα και τη ζωή σου. Τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες, οργανισμοί πιστοληπτικής αξιολόγησης, φοροελεγκτές, γραφεία διαβατηρίων, υπηρεσίες πληροφοριών, αστυνομία, πράκτορες. Κάπου εδώ κολλάει κι αυτό που έλεγα πριν· οι μηχανές μάς κάνουν πειθήνιους. Αν εκτυπώσουν ένα έγγραφο που λέει ότι είμαστε ένοχοι, τότε είμαστε ένοχοι. Κι όμως το ζήτημα έχει βαθύτερες προεκτάσεις, έτσι δεν είναι; Και μόνο η ύπαρξη όλου αυτού του τεχνολογικού υπερπλεονάσματος αρκεί για να μας κάνει να νιώθουμε σαν εγκληματίες. Τόσο ευρέως διαδεδομένες είναι αυτές οι μηχανές επεξεργασίας, σάρωσης και ταξινόμησης, που είναι αδύνατο να μη νιώθεις ότι εγκληματείς. Το βάρος τεράστιο, τα προγράμματα περίπλοκα, και δεν υπάρχει κανείς να μας δώσει μια εξήγηση».

Νιώθουν τη ζωή τους ανοχύρωτη απέναντι στην επέλαση κάτι απαρατήρητου πλην πανταχού παρόντος, μιας οντότητας επικρεμάμενης στο περιθώριο της όρασης:

«Μπαίνεις σε τράπεζα, σε βιντεοσκοπούν», είπε ο Λάιτμπορν. «Μπαίνεις σε πολυκατάστημα, το ίδιο. Όλο και χειροτερεύει η κατάσταση. Πας στο δοκιμαστήριο, κάποιος σε παρακολουθεί πίσω από τον καθρέφτη. [...] Δοκίμασε να πας κάπου, οπουδήποτε, με το αμάξι σου. Σε παρακολουθούν με ραντάρ, έχουν υπολογιστές συνδεδεμένους με κάμερες κυκλοφορίας».

Η Αμερική του Κυνηγόσκυλου δείχνει αχνά σημάδια συνειδητοποίησης πως πρέπει να κατεβάσει τον διακόπτη της πολεμικής μηχανής παραγωγής στρατιωτών. Οδεύοντας προς τα ’80s, δυσκολεύεται να απορροφήσει το μετέπειτα, την υπερχείλιση αποφοίτων μιας τεχνογνωσίας άχρηστης ή, έστω, μη απαραίτητης, ειδικών σε τεχνικές πολέμου, εξόντωσης, παρακολούθησης και αναχαίτισης. Ο Γκλεν Σέλβι περιφέρεται και διατρέχει την πλοκή σαν απομεινάρι των παραπάνω. Πέρασε από εξαντλητική εκπαίδευση, διδάχτηκε εξειδικευμένες πρακτικές που αντικατέστησαν την καθημερινότητά του, πέρασε εξετάσεις και δοκιμασίες χωρίς ξεκάθαρο τελικό στόχο, με ένα θολό αντικείμενο στο τέλος της διαδρομής – μιας διαδρομής που συνέχεια μακραίνει: η άφιξη συνεχώς παρατείνεται, μέχρι και ο ίδιος να αντιληφθεί πως πρόκειται για έναν κύκλο· πως όλα ξεκίνησαν εκεί που έμελλε να τελειώσουν.

Αν η μυθοπλασία μπορεί να εννοηθεί σαν αναπαράσταση της ζωής, στο Κυνηγόσκυλο τα όρια μπλέκονται και οι ρυθμοί ανεβαίνουν. Οι χαρακτήρες επιδίδονται στο κυνήγι ενός μυθεύματος με πραγματικές προεκτάσεις ή ενός αντικειμένου με μυθικές διαστάσεις. Τα όρια ανάμεσα στην επιδίωξη και την προσκόλληση θολώνουν, οι ήρωες θυσιάζουν και θυσιάζονται σε μια μάχη που μεταφέρθηκε από το θέατρο του πολέμου στα παρασκήνια. Διαγωνίζονται για τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε ένα σενάριο φαινομενικά γραμμένο για κείνους, αγνοώντας ότι θα διασκευάζεται ξανά και ξανά για νέους θιάσους, όσο υπάρχουν πολεμοκάπηλοι.

Χάρη στη μετάφραση του Αποστόλη Πρίτσα, η ατμόσφαιρα της γραφής και της εποχής μεταφέρεται ατόφια στο σήμερα, γίνεται αναπόσπαστο μέρος της αναγνωστικής εμπειρίας.

[Η Σαπφώ Καρδιακού είναι σύμβουλος εκδόσεων και δημιουργός podcast.]

Κυνηγόσκυλο
Don DeLillo
μετάφραση: Αποστόλης Πρίτσας
Gutenberg
381 σελ.
ISBN 978-960-01-2711-9
Τιμή €20,00