Δημήτρης Κανελλόπουλος: «Σκιές στον κήπο»

Η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Δημήτρη Κανελλόπουλου που έχουμε στα χέρια μας (Οροπέδιο, 2025) αναδεικνύει τη συνεχή ποιητική του παρουσία την τελευταία πεντηκονταετία, καθώς η παραγωγή του εκτείνεται χρονικά από το 1975 έως το 2025. Η πρώτη συλλογή, που ουσιαστικά σηματοδοτεί την είσοδό του στο ποιητικό προσκήνιο, είναι η Ομίχλη Πέτρινη, που εκδίδεται από τον Ηριδανό το 1986.

Σε ερώτηση της Τ. Μπάιλα για το αν υπάρχει σήμερα μια ελληνική σχολή ποίησης με τον τρόπο που τη γνωρίσαμε από την περίφημη γενιά του ’30 ή του ’70, ο Δημήτρης Κανελλόπουλος

απαντά: «Είμαι ένας άνθρωπος που δεν έχω ενταχθεί σε μια γενιά. Βεβαίως, όταν ήμουν νέος και αμφισβητούσα τον κόσμο, ήθελα να ανήκω κι εγώ σε κάποια γενιά, μάλλον στη γενιά του ’70, όπως λέγεται. Με έκαιγε ο πόθος να βρίσκομαι δίπλα σε μεγάλους ποιητές, όπως ο κ. Μαυρουδής, ο κ. Πατίλης, ο κ. Νιάρχος… Αργότερα κατάλαβα ότι δεν είναι εύκολο να μπεις σε μια γενιά. Να ανήκεις σε μια γενιά. Η ζωή με έκανε να καταλάβω ότι δεν έχω τα προσόντα να ανήκω στη γενιά του ’70. Αργότερα, κάποιοι μίλησαν για μια καινούργια γενιά. Εκείνη του “ιδιωτικού οράματος”, που κατά τη γνώμη μου είναι η γενιά του ’70 και μισό, αλλά ούτε εκεί είχα τα προσόντα να μπω. Διότι αν τα είχα, οι σπουδαίοι ποιητές που τη δημιούργησαν, δεν με ενέταξαν ούτε σε αυτή. Αν είχα βεβαίως τα προσόντα, πιστεύω ότι δεν θα με παρέλειπαν… Αργότερα, άλλοι “ειδικοί” δεν με τοποθέτησαν ούτε στη γενιά του ’80» (Φάκελος: Ελληνική ποίηση [2018-2019]: Δημήτρης Κανελλόπουλος, Literature.gr).

Επειδή δεν είμαι ιστορικός της λογοτεχνίας ούτε φυσικά γραμματολόγος, θα προσπαθήσω να απέχω από τέτοιου είδους κατατάξεις ή ταξινομήσεις και να μιλήσω για την ιδεολογική ποιητική πορεία του Δημήτρη Κανελλόπουλου, μέσα από μια εξατομικευμένη και όχι συλλογική θεώρηση.

Αν θελήσει κανείς να αναφερθεί στην πορεία της ποίησής του, θα έλεγε νομίζω ότι είναι περισσότερο πολιτικά και κοινωνικά προσδιορισμένη στις τρεις πρώτες του ποιητικές συλλογές, Ομίχλη Πέτρινη (1986), Σκυθικές Ερημίες (1996) και Σιγή Ασυρμάτου (2005), χωρίς να λείπουν φυσικά και οι υπαρξιακές αναζητήσεις, που όμως από τη συλλογή Κλίνη Σπόρου, Καλή (2010) και έπειτα πληθαίνουν, ώστε να αποδώσουν εντονότερα την εσωτερική του περιπέτεια. Βασικό χαρακτηριστικό, πάντως, της ποίησής του αποτελεί το γεγονός ότι, σε κάθε φάση της δημιουργικής του διαδρομής, συνυπάρχουν και αλληλοδιαπλέκονται αναζητήσεις που εκτείνονται σε πολλαπλά θεματικά πεδία: από το συλλογικό πολιτικοκοινωνικό όραμα και την αμφισβήτηση του κυρίαρχου αστικού ήθους έως τη ματαίωση των οραμάτων και τη διάψευση των ιδανικών, αλλά και την υπαρξιακή αγωνία γύρω από το νόημα της ζωής, τη σχέση του ανθρώπου με τους άλλους, τη φυγή προς το επέκεινα, ακόμη και τον ίδιο τον ρόλο της ποίησης.

{jb_quote}Το ιδεολογικό ανάπτυγμα της ποίησης του Δημήτρη Κανελλόπουλου: από τη διάψευση του συλλογικού οράματος της αριστεράς προς μια υπαρξιακή ηθική στάση.{/jb_quote}

Το ιδεολογικό ανάπτυγμα της ποίησης του Κανελλόπουλου από τη διάψευση του συλλογικού οράματος της αριστεράς προς μια πιο σκεπτικιστική και υπαρξιακή ηθική στάση, θα ανιχνεύσω εστιάζοντας σε τρία ποιήματά του.

Θα ξεκινήσω από το ποίημα «Honori Sanctissimae Trinitatis» της Ομίχλης Πέτρινης (1986). Ο τίτλος (που σημαίνει «προς τιμήν της Αγίας Τριάδας») είναι άκρως ειρωνικός και παραπέμπει στην απομυθοποίηση της Αγίας Τριάδας, που εδώ ειρωνικά ταυτίζεται με την «τριάδα» του σοβιετικού μαρξισμού, αφού στο τέλος του ποιήματος ο τίτλος επανέρχεται για να ακολουθήσουν στον αμέσως επόμενο και καταληκτικό στίχο του ποιήματος τα ονόματα: «Κάρολε, Φρειδερίκο, Βλαδίμηρ».Ο Κανελλόπουλος ασκεί δριμεία κριτική στην έννοια της πολιτικής αυθεντίας, σε ιστορικά πρόσωπα που θεωρήθηκαν αλάθητοι πολιτικοί καθοδηγητές και σχεδόν αγιοποιήθηκαν, και αυτό το επιτυγχάνει χρησιμοποιώντας μια γλώσσα με παλμό «καταγγελτικό» (καλοταϊσμένοι αξιωματικοί έκφυλοι, εκτελεσμένοι κομμουνάροι) και τόνο οξύ και μαχητικό.Ο ποιητής βλέπει με πικρή ειρωνεία και μελαγχολία την τύχη της «επαναστατικής πίστης του 1917», αφού η «Αγία Τριάδα» των Μαρξ-Ένγκελς-Λένιν έχει πάρει τη θέση της θρησκευτικής πίστης, έχει γίνει μια «καινούργια θρησκεία» όπως γράφει χαρακτηριστικά, σαν αυτή που κάποτε η επανάσταση ήθελε να ξεριζώσει. Το ποίημα είναι ένα πολιτικό requiem για τη δογματοποίηση της πολιτικής πίστης, για την ιδεολογία που έγινε κρατική προπαγάνδα και επετειακή γραφειοκρατία: Και το πορτρέτο άναυδο κοιτάζει/ πέρα/ στους παγωμένους δρόμους και στις πλατείες/ την κίνηση και τον ρυθμό, καθώς/ ανακατεύονται τα λόγια Του/ με την ηχώ και το χρώμα/ των Λεγεώνων (σ. 16).

Στο ποίημα «Νικολάι Μπουχάριν» από τις Σκυθικές Ερημίες (1996) η εστία μετατοπίζεται σε συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο. Ο ποιητής χρησιμοποιεί την τεχνική της απεύθυνσης σε β’ πρόσωπο για να μιλήσει στον Μπουχάριν λίγο πριν από την εκτέλεσή του. Οι στίχοι: Δείξε την τόλμη σου!/ τώρα/ που λωποδύτες κρατούν την εικόνα/ του Γραμματέα/ κι ένας μικρός σατράπης πάνω στον θρόνο χαμογελά/ σου δίνει το σκοινί και σε προτρέπει να/ καταγράψεις σε δελτίο/ την ακριβή σου μνήμη, είναι ταυτόχρονα προτροπή και πικρή ειρωνεία. Πώς να δείξει κανείς θάρρος μέσα σε μια στημένη διαδικασία; Στο ποίημα τούτο η ιδεολογία δεν καταγγέλλεται από καθέδρας· ανατέμνεται μέσα από την ήττα των ίδιων των φορέων της, στους οποίους ο ποιητής δεν διστάζει να συγκαταριθμήσει και τον εαυτό του, όταν γράφει: Και τώρα πού να βρω δικαιολογία/ για σένα μιλώ/ έρωτα πρώτε/ πού βρέθηκες πάνοπλος πάνω στα κανόνια; (από το ποίημα «Honori Sanctissimae Trinitatis»). Ο τόνος εδώ, σε αντίθεση με το προηγούμενο ποίημα, είναι μελαγχολικός και συμπονετικός. Έχω την αίσθηση ότι ο Δημήτρης Κανελλόπουλος μέσα από τον Νικολάι Μπουχάριν απευθύνει έναν τελευταίο λόγο αξιοπρέπειας σε μια γενιά διαψευσμένων ιδεολόγων.

Με το ποίημα «Αιχμάλωτος της λησμονιάς» από την τρίτη του ποιητική συλλογή, Σιγή Ασυρμάτου (2005), μεταβαίνει οριστικά στην ατομική συνείδηση/ευθύνη. Αφιερώνεται στον Γιάννη Κουτσιμανή και μετωνυμικά σε όλους αυτούς που έπραξαν χωρίς να επιδιώξουν καμία ανταμοιβή:

Δεν έχεις ανάγκη τους λογαριασμούς
και τ’ αποδεικτικά στοιχεία.
Όσα έκανες δεν ήτανε για σένα.

Ο Κανελλόπουλος συγκεράζει εδώ τον υπαρξιακό στοχασμό με την ανθρώπινη τρυφερότητα και επιχειρεί μια σιωπηλή πολιτική αποτίμηση μιας γενιάς που έζησε με ιδανικά και κατέληξε να παλεύει με τη λήθη:

Κι αν πόνεσες,
κι αν στάθηκες στην άκρη να περάσουν άλλοι
κι αν ξόδεψες τον βίο σου
πάνω σ’ αυτή την ουτοπία,
χειρότερη ακόμη κι απ’ τους βέβηλους συντρόφους
είναι η πίκρα που γεννάει η λησμονιά,
σαν καταπίνει
όμορφες λέξεις και νοήματα και περιγράμματα
Και ίσκιους ωραίων ανθρώπων

Οι «βέβηλοι σύντροφοι» και η λησμονιά που συνοδεύει όσους αγωνίστηκαν ανιδιοτελώς για το όραμα της αριστεράς συνιστούν προσφιλή θέματα της μεταπολεμικής πολιτικής ποίησης και αποκαλύπτουν τις εκλεκτικές συγγένειες του Δημήτρη Κανελλόπουλου με ποιητές όπως ο Μανόλης Αναγνωστάκης και ο Τίτος Πατρίκιος. Το ποίημα «Αιχμάλωτος της λησμονιάς» λειτουργεί κατά τη γνώμη μου ως το καταληκτικό στάδιο μιας πορείας ιδεολογικής απομυθοποίησης και υπαρξιακής ωρίμανσης του Κανελλόπουλου. Ο ποιητής αναθεωρεί, όχι για να απαρνηθεί φυσικά την πολιτική του ευαισθησία, αλλά για να τη μεταφέρει από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα στις συγκεκριμένες ιστορικές ήττες και, τελικά, στην αξιοπρέπεια και τη μοναξιά του ατόμου που αγωνίζεται με ανιδιοτέλεια.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθώ και στα σκίτσα, τα οποία έχει φιλοτεχνήσει για την έκδοση αυτή ο φίλος του ποιητή Νικόλας Κληρονόμος, στον οποίο αφιερώνεται το βιβλίο. Βλέπουμε ρεαλιστικά σκίτσα του ποιητή Κανελλόπουλου, στα οποία ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί πυκνή γραμμοσκίαση, έντονες αντιθέσεις φωτός-σκιάς και δυνατές γραμμές, και άλλα πιο αφαιρετικά που βασίζονται στη λιτότητα της γραμμής και τα λίγα, καθαρά περιγράμματα. Αυτό που έχει μεγάλο ενδιαφέρον είναι ότι βρισκόμαστε μπροστά σε δύο διαφορετικές γλώσσες, που όμως ανήκουν στο ίδιο χέρι. Πρόκειται προφανώς για έναν καλλιτέχνη που διαθέτει ευελιξία και πολύ καλή γνώση του σχεδίου. Τα σκίτσα, αντλημένα από φωτογραφικό υλικό του ίδιου του ποιητή, δεν λειτουργούν απλώς ως εικονογραφική πλαισίωση, αλλά εντάσσονται οργανικά στην έκδοση, συνδιαμορφώνοντας τον συνολικό αισθητικό και νοηματικό της ορίζοντα.

Σκιές στον κήπο
Ποιήματα 1975-2025
Δημήτρης Κανελλόπουλος
Οροπέδιο
316 σελ.
ISBN 978-618-5406-11-0
Τιμή €16,96