Daniel Kehlmann: «Ασπρόμαυρο»

Ο Ντάνιελ Κέλμαν (Μόναχο, 1970) θεωρείται ένας από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους Γερμανούς συγγραφείς. Έγινε γνωστός από το μυθιστόρημα Η μέτρηση του κόσμου, που κυκλοφόρησε στη Γερμανία το 2005. Στην Ελλάδα έχουν κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, και μετάφραση του Κώστα Κοσμά, τα βιβλία: Η μέτρηση του κόσμου (2007), Εγώ και ο Καμίνσκι (2008), Φήμη (2009), F (2013), Έπρεπε να είχες φύγει (2017), Τυλ ο Σαλτιμπάγκος (2018) και, πρόσφατα, το μυθιστόρημα Ασπρόμαυρο.

Σε αυτό, ο Κέλμαν αφηγείται τη ζωή του Αυστριακού σκηνοθέτη του μεσοπολέμου Γκέοργκ Βίλχελμ Παπστ (G.W. Pabst, 1885-1967). Η φιλμογραφία του Παπστ περιλαμβάνει πάνω από 35 ταινίες την περίοδο 1923-1956. Ως κινηματογραφιστής, ανέπτυξε και τελειοποίησε συγκεκριμένες τεχνικές μοντάζ, ενώ επίσης ανακάλυψε και ανέδειξε ηθοποιούς όπως η Λουίζ Μπρουκς και η Λένι Ρίφενσταλ. Παρότι ο Κέλμαν έχει εμφανώς πραγματοποιήσει μεγάλη έρευνα γύρω από τον ήρωά του, το βιβλίο δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως βιογραφία, ούτε καν μυθιστορηματική, αφού διατηρεί μεγάλο βαθμό αφηγηματικής ελευθερίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, στο βιβλίο αναφέρεται μόνο ένας γιος του Παπστ, ενώ ο σκηνοθέτης είχε τρία παιδιά. Από την άλλη πλευρά, όμως, ο Κέλμαν καταφέρνει να ανασυστήσει μια ολόκληρη εποχή με λεπτομέρεια, εισάγοντας μια πληθώρα δευτερευόντων ηρώων που πλαισιώνουν τα βασικά πρόσωπα, τον Παπστ, τη σύζυγό του Τρούντι, τον γιο τους Γιάκομπ και έναν βασικό συνεργάτη του Παπστ, τον σκηνοθέτη Φραντς Βίλτσεκ.

Το βιβλίο αποτελείται από τρία μέρη και καθένα εξ αυτών χωρίζεται σε διακριτά κεφάλαια. Κάθε κεφάλαιο φέρει τον δικό του τίτλο και μπορεί να διαβαστεί σχεδόν αυτόνομα, έχοντας την ακεραιότητα διηγήματος. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό της πεζογραφίας του Κέλμαν.

{jb_quote}Ένα συναρπαστικό, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα, βαθιά ανθρώπινο και χωρίς ίχνος διδακτισμού ή συναισθηματικών ευκολιών.{/jb_quote}

Ο Παπστ παρουσιάζεται στο Ασπρόμαυρο ως ένας επίμονος, παθιασμένος δημιουργός, ανυποχώρητος μπροστά στις δυσκολίες που ορθώνονται μέσα στην ταραγμένη περίοδο του ναζισμού. Ο συγγραφέας ρίχνει φως στον ήρωά του από διάφορες οπτικές γωνίες χρησιμοποιώντας ως εφαλτήριο τα δευτερεύοντα πρόσωπα της ιστορίας του, άλλοτε πραγματικά, όπως η Λουίζ Μπρουκς, η Λένι Ρίφενσταλ, ο Φριτς Λανγκ, και άλλοτε φανταστικά. Η αφήγηση αρχίζει και τελειώνει με τον υπερήλικα Φραντς Βίλτσεκ, παλαίμαχο σκηνοθέτη, ο οποίος είχε διατελέσει βοηθός του Παπστ.

Το κεντρικό δράμα της ζωής του Παπστ δεν είναι ούτε η στάση του απέναντι στις επιταγές του σαρκοφάγου Τρίτου Ράιχ, ούτε η προσχώρηση του γιου του στον ναζισμό και η σταδιακή απομάκρυνσή του από την οικογένεια. Είναι η απώλεια του κινηματογραφημένου υλικού της ταινίας Μολάντερ, την οποία ο Παπστ θεωρεί ως το κορυφαίο αριστούργημά του. Τα γυρίσματα της ταινίας γίνονται άλλοτε εν μέσω βομβαρδισμών και άλλοτε υπό την απειλητική επίβλεψη οργάνων του καθεστώτος, με δύσκολες συνθήκες, με λιμοκτονούντες κομπάρσους. Ο Παπστ προχωράει ακλόνητος, βλέποντας μπροστά μόνο την ολοκλήρωση αυτής της φιλόδοξης ταινίας, ενώ γύρω του καταστρέφονται πόλεις και χάνονται στρατιώτες και άμαχοι. Όταν, εντελώς τυχαία, το σακίδιο που περιείχε τα κουτιά με τα φιλμ μπερδεύεται με κάποιο παρόμοιο και χάνεται, ο ίδιος ο Παπστ χάνει τον εαυτό του, ο κόσμος του καταρρέει, η ζωή του παύει να έχει νόημα.

Ως συγγραφέας ο Κέλμαν καταφέρνει να μπολιάσει τα πιο σκοτεινά σημεία της αφήγησης με εκλάμψεις λεπταίσθητου χιούμορ, αποδίδοντας το παράλογο της εποχής που περιγράφει. Ο κινηματογράφος ως αφετηρία της αφήγησης του δίνει τη δυνατότητα να μιλήσει για τις αντιφάσεις αυτής της ζοφερής περιόδου, για την καλλιτεχνική δημιουργία ακόμα και σε απειλητικές για τη ζωή και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια συνθήκες, για τη ναρκισσιστική φύση των ηθοποιών και την τιθασευτική, στιβαρή στάση του σκηνοθέτη, ο οποίος καλείται να συναρμόσει ασύμβατες καταστάσεις, να κατευνάσει πάθη και εγωισμούς, για να επιτύχει το βέλτιστο αποτέλεσμα. Ο Κέλμαν δεν ασχολείται τόσο με το ειδεχθές του ναζιστικού μορφώματος, αλλά με την προσπάθεια των ανθρώπων του πνεύματος να ισορροπήσουν και να επιβιώσουν μέσα σε μια εποχή γεμάτη κλυδωνισμούς, αβεβαιότητα και αδόκητους θανάτους, διατηρώντας τη δημιουργική τους φλόγα και την ηθική τους υπόσταση.

Κατά τη γνώμη μου, τα πιο συγκινητικά κεφάλαια του βιβλίου είναι το πρώτο και το τελευταίο. Ο υπερήλικας πια Φραντς Βίλτσεκ, τρόφιμος σε οίκο ευγηρίας, με θολωμένο το μυαλό, είναι ο κύριος μάρτυρας της ζωής του μεγάλου Παπστ και καλείται να ανασυστήσει τις αναμνήσεις του σε μια δημοφιλή τηλεοπτική εκπομπή. Αυτά τα δύο κεφάλαια, με τα οποία ο Κέλμαν γειώνει την αφήγηση στη σύγχρονη εποχή, είναι κυριολεκτικά μια σπουδή στην τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, στη φθορά, στο πεπερασμένο του βίου και στην αθανασία της τέχνης. Αξιομνημόνευτο είναι επίσης το κεφάλαιο με τίτλο «Μολάντερ», που αναφέρεται στις κοπιώδεις, αντίξοες συνθήκες γυρίσματος της ομώνυμης ταινίας και στην απρόσμενη έκβαση με την απώλεια του κινηματογραφημένου υλικού.

Το Ασπρόμαυρο του Ντάνιελ Κέλμαν, παρά τις όποιες διαφωνίες έχουν μέχρι τώρα διατυπωθεί για την ιστορική ακρίβεια των περιγραφών και των γεγονότων, είναι ένα συναρπαστικό, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα, βαθιά ανθρώπινο και χωρίς ίχνος διδακτισμού ή συναισθηματικών ευκολιών. Ταυτόχρονα, αποτελεί μια ωδή στην κινηματογραφική τέχνη και στους συντελεστές της – ωδή σε μια τέχνη δημοφιλή και οικουμενική, που καταφέρνει να φωτίζει ακόμα και τις πιο σκοτεινές και καταστροφικές περιόδους της ανθρωπότητας.

Ασπρόμαυρο
Daniel Kehlmann
μετάφραση: Κώστας Κοσμάς
Εκδόσεις Καστανιώτη
416 σελ.
ISBN 978-960-03-7349-3
Τιμή €22,00