Αντρέας Πολυκάρπου: «Εις Άδου κάθοδος»

Η ποιητική συλλογή του Ανδρέα Πολυκάρπου Εις Άδου κάθοδος διασχίζει ένα σκοτεινό υπαρξιακό μονοπάτι, μια υποβλητική «κατάβαση στον Άδη», όπου κυρίαρχα θέματα είναι η φθορά, η αρρώστια και ο θάνατος. Με φόντο τη Γερόνησο, έναν τόπο που λειτουργεί ως διαχρονικό σύμβολο απομόνωσης και δοκιμασίας, ο ποιητής συνταιριάζει τους αρχαίους παγανιστικούς μύθους με τη χριστιανική παράδοση, βιώνοντας αυτή τη μετάβαση ως βαθιά υπαρξιακή εμπειρία. Με έντονα δραματικό ύφος αποτυπώνει τη βίαιη ματαίωση των ονείρων και την τραγική απώλεια της παιδικής αθωότητας: «Με τα άσπρα χέρια

Είναι ένας ποιητικός κόσμος βαθιά ανήσυχος, στον οποίον ο θάνατος αποτελεί τον πυρήνα γύρω από τον οποίο οργανώνεται ολόκληρη η ποιητική κατάθεση. Ο Άδης, οι νεκροί, το χώμα, ο τάφος, η σάρκα, το αίμα, είναι το υλικό με το οποίο ο ποιητής επιχειρεί να διερευνήσει την ανθρώπινη ύπαρξη στα έσχατα όριά της. Ο θάνατος δεν είναι μόνο βιολογικό τέλος· μετατρέπεται σε τόπο, γλώσσα, μνήμη, τραύμα και σκοτεινή μορφή γνώσης.

Τα ποιήματα της συλλογής μιλούν για μια κάθοδο σε έναν Άδη που δεν βρίσκεται μακριά από τον κόσμο, αλλά μέσα σ’ αυτόν. Ο κάτω κόσμος δεν είναι η γνώριμη σε όλους μας αρχαιοελληνική μυθολογική περιοχή που απαιτεί μεγάλο ταξίδι για να τον φτάσεις, αλλά ένα κάτοπτρο στο οποίο αντανακλάται η σύγχρονη πραγματικότητα, η ιστορία, η κοινωνική βία, οι θρησκευτικές διαψεύσεις, οι απώλειες και η εσωτερική εξορία των ανθρώπων. Το ταξίδι είναι ανάστροφο: οι νεκροί επιστρέφουν στον κόσμο των ζωντανών σαν φωνές αδικαίωτες και όχι ως σιωπηλές σκιές, όπως στον ομηρικό κόσμο. Τους κουβαλούν μέσα τους οι ζωντανοί.

{jb_quote}Συνταιριάζει τους αρχαίους παγανιστικούς μύθους με τη χριστιανική παράδοση, βιώνοντας αυτή τη μετάβαση ως βαθιά υπαρξιακή εμπειρία.{/jb_quote}

Είναι επομένως φυσικό, με αυτή τη θεματική, η ποιητική συλλογή να συνομιλεί με την ποίηση του Καρυωτάκη. Η διακειμενική σύνδεση είναι ιδιαίτερα αισθητή στο ποίημα «Διάλογος με τον Κ. Καρυωτάκη», όπου η καρυωτακική αίσθηση της ματαιότητας επανέρχεται με όρους σύγχρονους: η πόλη μετατρέπεται σε χώρο ασφυξίας, όπου το ποιητικό υποκείμενο αισθάνεται ξένο και διαφορετικό ανάμεσα στους ανθρώπους. Η ψυχή του παραμένει «αλλού», σε μια κατάσταση απομόνωσης και αδυναμίας να συμφιλιωθεί με τον κόσμο: «Όλα είναι ίδια/ Όλοι είναι εδώ./ Εσύ είσαι αλλιώτικος./ Εσύ είσαι αλλού». Παράλληλα, το ποίημα έχει εμφανώς και καβαφικές καταβολές, κυρίως από το ποίημα «Η πόλις»: «Είπες· “Θα πάγω σ’ άλλη γη, θα πάγω σ’ άλλη θάλασσα./ Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλύτερη από αυτή./ Κάθε προσπάθεια μου μια καταδίκη είναι γραφτή·/ κι είν’ η καρδιά μου – σαν νεκρός – θαμμένη…».

Στα «Κύμβαλα της Γερονήσου», οι αρχαίοι μύθοι και τα μυθολογικά πρόσωπα (Απόλλωνας, Αφροδίτη, Φαέθων, Άδης, Σίσυφος) συνυπάρχουν με τη χριστιανική παράδοση (Άγιοι, Βηθλεέμ, Ευαγγέλια, Ιούδας, Σατανάς), συνθέτοντας ένα πυκνό πλέγμα ιστορικών, θρησκευτικών και μυθολογικών αναφορών. Η Κύπρος, η θάλασσα, τα αρχαία ιερά, οι ξεχασμένες φωνές και τα σώματα που «σουβλίζονται» ή «βουλιάζουν» σχηματίζουν έναν τόπο μαρτυρίου. Η Γερόνησος μετατρέπεται σε τόπο μνήμης, μαρτυρίου και ιδεολογικών προστριβών, όπου το χριστιανικό και το παγανιστικό στοιχείο δεν συμφιλιώνονται, αλλά συγκρούονται.

Σημαντική στη συλλογή είναι και η παρουσία του σώματος. Είναι ένα σώμα ασθενές, τραυματισμένο, λεπρό, ακρωτηριασμένο, εκτεθειμένο στη φθορά. Η σάρκα δεν παραπέμπει μόνο στη θνητότητα, αλλά και στον κοινωνικό αποκλεισμό. Η αρρώστια γίνεται σύμβολο της αποβολής από το ανθρώπινο σύνολο. Ο λεπρός, ο ακρωτηριασμένος, ο απομονωμένος, ο ξένος, ο περιθωριακός είναι οι μορφές όσων η κοινωνία απωθεί, στιγματίζει ή εγκαταλείπει.

Το ποίημα «Του θανάτου» μάς εισάγει στον χώρο της ποιητικής δημιουργίας. Ο ποιητής αναζητεί τη «Μούσα», τις «κόγχες των γραμμάτων» και τον «αιώνιο στίχο» σκάβοντας στα «ορυχεία» και τις «γαλαρίες», για να εξορύξει τις λέξεις του. Εκεί όμως και παντού βρίσκει τον θάνατο να φτερουγίζει «μαυροφορεμένος» σαν πεταλούδα. Ακόμα και στα ερωτικά ποιήματα της συλλογής, ο θάνατος είναι παρών. Στο «Ερωτικό», ο έρωτας είναι απογυμνωμένος από κάθε ειδυλλιακή διάσταση, συνοδοιπόρος του θανάτου. Το σώμα της αγαπημένης, το χώμα, το κοιμητήριο, τα σεντόνια, τα μαλλιά, οι νεκροί και η μνήμη συνιστούν έναν ταφικό ερωτισμό, όπου η επιθυμία δεν καταργεί τη φθορά. Ο έρωτας γίνεται μία ακόμη μορφή καθόδου, μια εμπειρία στην οποία η ζωή και ο θάνατος διαπλέκονται αξεδιάλυτα.

Στο ποίημα «Εκείνο το πρωινό», η ερωτική προσφώνηση προς τη γυναίκα συνδέεται εξαρχής με την έλευση του Θανάτου: «Ένα πρωινό θα ανοίξεις την πόρτα/ κι από μέσα θα βγει ο Θάνατος». Η αγαπημένη βρίσκεται σε νυφικό στρώμα, όμως το νυφικό στοιχείο αντιστρέφεται σε νεκρικό: το άδειο πια κρεβάτι, τα λευκά σάβανα, η αυλή, τα κόλλυβα, το κρασί (και όχι νερό της λήθης), όλα μεταμορφώνουν τον έρωτα σε τελετουργία αποχαιρετισμού. Η ερωτική σχέση μοιάζει να συνεχίζεται με τρυφερότητα μπροστά στον θάνατο: «Θα σε κρατήσω αγκαλιά μου/ Ένα παλιό τραγούδι θα σου άδω/ καθώς θα κλείνεις τα μάτια». Έτσι, το ποίημα αποτελεί στην ουσία του ένα ερωτικό μοιρολόγι.

Στο ποίημα «Τα δικά σου μάτια», ο ερωτισμός είναι ακόμη πιο εμφανής: τα μάτια, το βλέμμα, η παλάμη, ο λαιμός, τα χείλη, τα μαλλιά, το στόμα, το σώμα, αποτελούν σημεία ερωτικής μνήμης. Όμως και εδώ ο έρωτας δεν είναι φωτεινός· περνά μέσα από εικόνες Άδη, Τειρεσία, νεκροταφείου, οστών, τάφου. Το ερωτικό σώμα γίνεται ταυτόχρονα σώμα επιθυμητό και σώμα καταδικασμένο στη φθορά. Ιδιαίτερα δυνατή είναι η αντίθεση ανάμεσα στο άρωμα του κιτρόμηλου, της θάλασσας και του ροδόνερου από τη μία, και στα νεκρικά συμφραζόμενα από την άλλη, προσδίδοντας στο ποίημα σκοτεινή, σχεδόν ορφική ή χθόνια διάσταση: «Στο στόμα σου να στρίμωχνα/ θα ήθελα των κιτρόμηλων τα άνθη/ και των κυμάτων το αλάτι./ Να σου θυμίζουν του νησιού μου την οσμή/ και των ανθρώπων του τη γεύση./ Γλυφοί άνθρωποι που τους γλυκαίνει/ το ροδόνερο και του κιτρόμηλου το άρωμα».

Το ύφος της συλλογής είναι έντονα ελεγειακό. Η γλώσσα είναι συχνά σκληρή, βίαιη, αλλά με μεγάλη εικονοπλαστική δύναμη. Ο Πολυκάρπου δεν φοβάται την ωμή λέξη ούτε την αποκρουστική εικόνα. Αίμα, σάρκα, χώμα, τάφος, κόκαλα, πληγές, λιβάνι, μύρα, σταυροί και νεκροί συγκροτούν ένα ύφος υψηλής έντασης με σολωμικούς απόηχους. Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη μαύρη ύλη υπάρχουν και στιγμές φωτός: η θάλασσα, ο ήλιος, το μεσογειακό τοπίο, το άρωμα των καρπών, η αίσθηση του νησιού, της Κύπρου. Αυτές οι φωτεινές εκλάμψεις δεν αναιρούν βέβαια το πένθος· το κάνουν ακόμη πιο τραγικό, επειδή υπενθυμίζουν την ομορφιά μιας ζωής που παραμένει διαρκώς απειλούμενη.

Η γλώσσα του Πολυκάρπου, μοναδική στη σύλληψή της, γεφυρώνει με άνεση λόγιες και εκκλησιαστικές εκφράσεις με νατουραλιστικές εικόνες. Επιστρατεύοντας ισχυρές αντιθέσεις, εφιαλτικές μεταφορές και εμμονικά ηχητικά μοτίβα –όπως ο ενοχλητικός ήχος από τα κύμβαλα–, ο δημιουργός μάς παρασύρει σε έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος, ξένος και «λεπρός», συνδιαλέγεται με τους αυτόχειρες και τους νεκρούς, αναζητώντας μάταια τη γιατρειά ή έστω μια έσχατη συντροφιά στο αναπόφευκτο ταξίδι προς το σκοτάδι.

{jb_quote}Οι προσωποποιήσεις, οι αντιθέσεις, οι διακειμενικές αναφορές προσδίδουν στη σύνθεση δραματική υπόσταση, βάθος και πολυφωνία.{/jb_quote}

Από στιχουργική άποψη, η συλλογή στηρίζεται στον ελεύθερο στίχο. Η απουσία σταθερού μέτρου και ομοιοκαταληξίας υπηρετεί την εσωτερική αστάθεια του ποιητικού κόσμου. Οι στίχοι άλλοτε είναι σύντομοι, κοφτοί, σχεδόν αποφθεγματικοί, και άλλοτε αναπτύσσονται σε μακρύτερες αφηγηματικές ενότητες. Ο ρυθμός προκύπτει από τις επαναλήψεις, τις παύσεις και την επίμονη επιστροφή σε λέξεις-κλειδιά (Άδης, θάνατος, ψυχή, σώμα, χώμα, φως, σκοτάδι, χειμώνας, θάλασσα), που λειτουργούν ως εμμονική επωδός και τελετουργικός ψίθυρος. Παράλληλα, οι προσωποποιήσεις, οι αντιθέσεις, οι διακειμενικές αναφορές προσδίδουν στη σύνθεση δραματική υπόσταση, βάθος και πολυφωνία.

Πάντως, η επίμονη παρουσία του θανάτου στην ποιητική συλλογή του Αντρέα Πολυκάρπου δεν πρέπει να αναγνωσθεί κυριολεκτικά. Ο ποιητής είναι νέος, ενεργός, επιτυχημένος δημοσιογράφος, ένας άνθρωπος που κινείται μέσα στον παλμό της σύγχρονης ζωής. Ακριβώς γι’ αυτό ο θάνατος στην ποίησή του δεν μοιάζει με προσωπική προαγγελία ή μελαγχολική παραίτηση, αλλά με βαθύτερο υπαρξιακό και ποιητικό υπόστρωμα. Είναι ο θάνατος ως σκιά που συνοδεύει τη συνείδηση, ως ποιητική αίσθηση και αφορμή για να δοκιμαστεί η δύναμη της γλώσσας. Ίσως εδώ παίζει ρόλο και η κυπριακή καταγωγή του ποιητή. Η Κύπρος κουβαλά έντονη ιστορική μνήμη, εμπειρίες απώλειας, βίας, ξεριζωμού, διχοτόμησης, συλλογικού τραύματος. Ακόμη κι όταν αυτά δεν δηλώνονται ευθέως, διαποτίζουν τον ποιητικό του κόσμο. Γράφει επειδή αντιλαμβάνεται ότι ο θάνατος βρίσκεται ήδη μέσα στις λέξεις, στην ιστορία, στο σώμα, στις σχέσεις, στην ανθρώπινη εμπειρία, τόσο ως σκοτεινός καθρέφτης της ζωής όσο και ως δοκιμασία της ποίησης: μπορεί ο στίχος να αντισταθεί στη φθορά; μπορεί η λέξη να περισώσει κάτι από το φως; Αυτό φαίνεται να είναι ένα από τα βαθύτερα διακυβεύματα της συλλογής.

Εις Άδου κάθοδος
Αντρέας Πολυκάρπου
Σμίλη
72 σελ.
ISBN 978-618-211-109-3
Τιμή €11,00