Anna Wilson: «Ο παππούς και η αλκυόνη»

Με το βιβλίο της Ο παππούς και η αλκυόνη, η Άννα Γουίλσον προσφέρει –σε μικρούς και μεγάλους– την τρυφερή ξενάγηση στον κύκλο της ζωής, από έναν ηλικιωμένο παππού στον μικρό εγγονό του. Ο πρώτος κοντεύει να κλείσει τον κύκλο της ζωής· ο δεύτερος μόλις κι έχει διανύσει τα πρώτα του βήματα. Ο πρώτος φέρει την αγαθοποιό σοφία της μεγάλης περιπέτειας που λέγεται ζωή· ο δεύτερος, πελώρια από την απειρία μάτια, που μαθαίνουν να παρατηρούν και ρωτούν. Όλο το «βάπτισμα» στα μυστικά της ζωής δεν θα έχει διάρκεια παρά μονάχα ένα έτος. Στη διάρκειά του εναλλάσσονται οι τέσσερις εποχές, η φυσική

Πώς να μιλήσεις σε ένα παιδί για όλο το θαύμα της ποιητικής τής ύπαρξης, της φύσης και όλων των ζωντανών, που αγκαλιάζει και συντροφεύει το ταξίδι τους στον κόσμο; Ένας παππούς όλα τα μπορεί. Όλα τα ξέρει, όλα τα πραΰνει και τ’ αλαφρώνει φέροντάς τα φυσικά και εναρμονισμένα με την ομορφιά και την αθωότητα της παιδικής ψυχής. Πώς το πετυχαίνει αυτό ένας παππούς, πώς δηλαδή συμφιλιώνει την κουρασμένη ηλικία του με την ατιθάσευτη ορμή της παιδικής ψυχής; Ό,τι ενώνει παππού και εγγονό είναι μια γλώσσα που τη μιλούν σαν μητρική τους και οι δύο: είναι η γλώσσα της αγάπης, ίδια, ταυτόσημη με την ποιητική γλώσσα.

Το μάθημα είναι… παραποτάμιο. Ένα ποτάμι που κρύβει μέσα στο νερό και φιλοξενεί στη γειτονιά του μαγικά πλάσματα – μια ειδυλλιακή παλλόμενη οικοτοπία από ανώνυμες και άγνωστες στον εγγονό ζωούλες. «Κοίτα!» είπε ο παππούς». Μ’ αυτή τη μονολεκτική παραίνεση προς τον εγγονό, αρχίζει η υπέροχη παιδαγωγία του παππού. Όλα αρχίζουν από την παρατήρηση, ώστε να ζωντανέψει η απορία και να μετουσιωθεί σε τελετουργία μύησης. Μια αλκυόνη! Η αφόρμηση της περιδιάβασης στο όλον της Δημιουργίας και στη νομοτελειακή της πορεία.

Στην επόμενη βόλτα τους στο ποτάμι, ξανά ο παππούς θα προκαλέσει τον εγγονό: «Τι βλέπεις;» «Κοίταξα ψηλά στις πράσινες ιτιές. Κοίταξα προσεκτικά τις άκρες απ’ τα βούρλα, που έμοιαζαν με γλειφιτζούρια. Μια γαλάζια λάμψη σαν να μου έγνεψε». Και τώρα η προτρεπτική προς τον παππού, χαρούμενα ζωηρή φωνή του μικρού: «Κοίτα! Δύο αλκυόνες…» Για ν’ αρχίσει από το ζευγάρωμα των πουλιών η δημιουργία της νέας ζωής… η συνέχεια της οικογένειας, η φροντίδα και η προστασία των νεογνών, το μεγάλωμά τους, η μύησή τους στον αγώνα της επιβίωσης. Και ο κύκλος όλο και περισσότερο κλείνει και οι εποχές διαδέχονται η μία την άλλη, η άνοιξη γίνεται καλοκαίρι, το καλοκαίρι προσφέρει τη θέση του στο φθινόπωρο. Τα πουλάκια φεύγουν, ελεύθερα να κυνηγήσουν τη ζωή τους. Η παράλληλη «ανάγνωση» της ζωής των ανθρώπων: «Η ζωή! Γεννιέσαι, μεγαλώνεις. Ίσως ν’ αποκτήσεις παιδιά μια μέρα. Και μετά γερνάς. Έτσι πάει η φύση. Και η φύση συνεχίζει να ζει για πάντα…»

{jb_quote}Ό,τι ενώνει παππού και εγγονό είναι μια γλώσσα που τη μιλούν σαν μητρική τους και οι δύο: είναι η γλώσσα της αγάπης, ίδια, ταυτόσημη με την ποιητική γλώσσα.{/jb_quote}

Η επόμενη άνοιξη ήρθε. Και ο μικρός ήρθε στο ποτάμι. Και η αλκυόνη ήρθε με τα γαλάζια φτερά της και φτερούγισε θαρραλέα παλεύοντας τη ζωή… Και η ζωή συνέχιζε τον δρόμο της. Όπως ακριβώς το είχε πει ο παππούς, διαπίστωσε μελαγχολικά ο μικρός. «Μου λείπει…» έτσι απλά και τόσο φυσικά είχε δεχτεί στην ψυχή τη σοφία του παππού του. Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι το βιβλίο αξιοποιεί χαρακτηριστικά της βρετανικής παιδικής λογοτεχνικής παράδοσης, όπου το φυσικό τοπίο λειτουργεί ως χώρος συναισθηματικής αγωγής και εσωτερικής ωρίμανσης. Η ήπια αφήγηση, η απουσία δραματικών εξάρσεων και η λυρική γλώσσα μετατρέπουν το «πένθος» από τραυματικό γεγονός σε διαδικασία φυσικής αποδοχής, ενώ η πιο ηχηρή φωνή, διάχυτη σε όλη τη διάρκεια ανέλιξης της ιστορίας, είναι η αγάπη.

Η Άννα Γουίλσον έκανε πάλι το θαύμα της, λοιπόν. Χωρίς υπερβολές, χωρίς διδακτισμούς, χωρίς παραμυθητικά ψεύδη, με μια φυσική παιδαγωγική, δίνει το τρυφερό χέρι του παιδιού στον στοργικό του παππού για να το οδηγήσει, άσφαλτα και απαλά, όπως αυτός έμαθε να φιλοσοφεί το ταξίδι στη ζωή, όπου όμως προϋπόθεση για τη διαιώνισή της είναι ο θάνατος. Κι αυτή είναι μια σημαντική παιδαγωγική διάσταση του βιβλίου: η φύση λειτουργεί περισσότερο ως μεταφορά συνέχειας παρά ως βιολογική εξαίρεση από τον θάνατο. Με αυτή την έννοια, το έργο δεν αρνείται τη θνητότητα, αλλά επιχειρεί να την εντάξει σε έναν ευρύτερο κύκλο ζωής. Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί και στον άνθρωπο: οι άνθρωποι πεθαίνουν ως άτομα, όμως συνεχίζουν μέσα από τη μνήμη, τις σχέσεις, τις επόμενες γενιές και τον πολιτισμό τους. Έτσι, το βιβλίο αποκτά όχι μόνο οικολογική αλλά και υπαρξιακή διάσταση. Ανήκει στη σύγχρονη παιδική λογοτεχνία που επιχειρεί να προσεγγίσει λεπτά, στη διαχείρισή τους για το παιδί, ζητήματα, όπως το ζήτημα του θανάτου και του πένθους, μέσα από οικολογικά και συμβολικά μοτίβα.

Από την άλλη πλευρά, η καταξιωμένη εικονογράφος Σάρα Μασίνι μεταγγίζει στον καθένα με τις εικόνες της τη συγκίνηση που η ίδια αισθάνεται, ενισχύοντας την οικοσοφική και συναισθηματική ανάγνωση του βιβλίου. Αγκαλιάζει το κείμενο με ζεστές αποχρώσεις και ήρεμες συνθέσεις, με την ιμπρεσιονιστική διαφάνεια της ακουαρέλας. Και πετυχαίνει να ενισχύσει τη συναισθηματική ασφάλεια του αναγνώστη, συνοδεύοντας γαλήνια αλλά εκφραστικά την ιστορία. Η αισθητική του βιβλίου προωθεί μια αίσθηση αρμονίας ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, στοιχείο που αντανακλά και τη σύγχρονη τάση της παιδικής λογοτεχνίας να καλλιεργεί οικολογική συνείδηση ήδη από την πρώιμη παιδική ηλικία.

Για ένα μεταφρασμένο κείμενο –και κυρίως όταν πρόκειται για παιδική λογοτεχνία– η μεταφορά του έργου από τη γλώσσα-πηγή στη γλώσσα-στόχο έχει πρωταρχική σημασία. Πρόκειται για ένα πολιτισμικό ταξίδι ανάμεσα σε δύο κόσμους, ένα πέρασμα χωρίς να χαθεί η ουσία και τα νοήματα του συγγραφέα, από τον κόσμο του δημιουργού σε κείνον του αναγνώστη. Η Ράνια Μπουμπουρή, ευαίσθητη ακροάτρια και συνομιλήτρια της παιδικής ψυχής, δημιουργική συγγραφέας παιδικών βιβλίων η ίδια και ταυτόχρονα πολύ έμπειρη μεταφράστρια, πραγματώνει με τη μεταφραστική της διαμεσολάβηση στο έργο της Γουίλσον να συναντηθεί ενσυναισθητικά με τη βαθιά, τρυφερή, γεμάτη μηνύματα, κοφτούς διαλόγους και στοχαστικές σιωπές, ιστορία, και να παραδώσει στα παιδιά, στους γονείς και στους δασκάλους ένα παιδαγωγικό παράδειγμα του πώς μπορώ να μιλήσω για δύσκολα ζητήματα στα παιδιά, αφού πρώτα διαβώ μαζί τους από όλη την ομορφιά της ζωής, της ύπαρξης και της κατανόησής τους· και χωρίς να διαταράξω τραυματικά τον παιδικό, ωραίο και αισιόδοξο ψυχικό κόσμο τους.

{jb_quote}Το φυσικό τοπίο λειτουργεί ως χώρος συναισθηματικής αγωγής και εσωτερικής ωρίμανσης.{/jb_quote}

Η μεταφράστρια κατορθώνει να διατηρηθεί στον λόγο η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην απλότητα και τη συγκίνηση, η ήρεμη ποιητικότητα και η φυσικότητα, κυρίως στους διαλόγους του παππού με τον πιστό δίπλα του εγγονό, και συγχρόνως η απόδοση της συναισθηματικής θερμοκρασίας που η ατμόσφαιρα αναδίνει. Οι εικόνες του ποταμού, το φως, εναλλασσόμενης έντασης ανάλογα με την εποχή, η βλάστηση και ο συμβολικός κύκλος ζωής της αλκυόνης –σύμβολο ελπίδας και συνέχειας– αποδίδονται με τη μουσικότητα της επιλεγμένης κατάλληλα λέξης και την αυθορμησία της επικοινωνιακής της αντανάκλασης. Για τούτο συνηγορούν και εκφράσεις που μιλούν σήμερα οι νέοι (και οι μεγαλύτεροι), και που η μεταφράστρια ενσωματώνει πειστικά και αυθόρμητα στη δική της απόδοση. Παράδειγμα, η φράση «έτσι πάει», που δεν είναι της γενιάς του παππού, αλλά τη «ρίχνει» με στιλ νεανικό στον εγγονό του. Η Μπουμπουρή καταθέτει μια φροντισμένη αισθητικά μεταφραστική εργασία, που κατορθώνει να μεταφέρει με ακρίβεια και λογοτεχνική χάρη την ποιητικότητα του πρωτοτύπου, επιλέγοντας από τον θησαυρό των ελληνικών συνωνύμων τις πιο έρρυθμες, τις πιο λυρικές, τις πιο εναρμονισμένες με το νόημα και τη συνολική ατμόσφαιρα του έργου, λέξεις· ή τις περισσότερο εκφραστικές στην εικονοποιία τους. Ο λόγος της διατηρεί τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην παιδική αθωότητα, τη δεινότητα του παππού να λέει αλήθειες που δεν τραυματίζουν το παιδί και στη δεκτική ωριμότητα του μικρού εγγονού, που αγναντεύει στο τέλος μόνος, με τον σκύλο του παππού του μέσα στη βάρκα, τη χαρά του νερού, φιλιωμένος απόλυτα με τη ζωή, τη φύση και τους απαράβατους νόμους τους.

Οι Εκδόσεις Susaeta, ενορχηστρώνοντας άξιες δημιουργούς και με κριτήριο που σέβεται την παιδική ηλικία, την ομορφιά και τους φόβους της, παρέδωσαν στο αναγνωστικό κοινό ένα ακόμα βιβλίο άξιο να διαβαστεί. Είτε ο ενήλικος αναγνώστης, είτε το παιδί, είτε και οι δύο μαζί –ό,τι καλύτερο– διαβάστε κι αφουγκραστείτε την οικειότητα και την απλότητα της σοφίας του.

Ο παππούς και η αλκυόνη
Άννα Γουίλσον
Εικονογράφηση: Σάρα Μασίνι
Μετάφραση: Ράνια Μπουμπουρή
Susaeta
40 σελ.
ISBN 978-618-224-240-7
Τιμή €12,90