Άλκης Αλκαίος: «Εμπάργκο»

Η εμβληματική ποιητική συλλογή Εμπάργκο του Άλκη Αλκαίου, η οποία επανακυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μετρονόμος, είναι ένα έργο-σταθμός που συνδέθηκε άρρηκτα με τη γενιά της Μεταπολίτευσης.

Ο ποιητής και στιχουργός Άλκης Αλκαίος (1949-2012), κατά κόσμον Βαγγέλης Λιάρος, γεννήθηκε στην Κοκκινιά Φιλιατών. Σπούδασε Νομική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και εργάστηκε για ένα διάστημα ως δικηγόρος. Εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα το 1967 με μια διάλεξη στην Πάργα για τον Κ.Γ. Καρυωτάκη.

Το Εμπάργκο αποτελεί τη μοναδική ποιητική συλλογή που εξέδωσε. Κυκλοφόρησε το 1983, έναν χρόνο μετά τον ομώνυμο δίσκο σε μουσική Θάνου Μικρούτσικου, μια συνάντηση ποίησης και μουσικής που ένωσε τον λυρισμό με την πολιτική ευαισθησία και συνέβαλε στην ανανέωση του έντεχνου πολιτικού τραγουδιού. Η συλλογή διαρθρώνεται σε τρεις ενότητες: «Ασκήσεις επί Πάγου», αφιερωμένη στον πατέρα του, «Εκδοχές για την Παρακμή», αφιερωμένη στον Θάνο Μικρούτσικο, και «Εμπάργκο», αφιερωμένη στον ποιητή Κωστή Μοσκώφ.

{jb_quote}Πίσω από τις παράδοξες εικόνες και τις απρόβλεπτες μεταφορές διακρίνεται σταθερά ο ρομαντισμός και το ιδεατό, όπως και η ανησυχία για τον άνθρωπο, την απώλεια, την εξουσία, τη διάψευση των συλλογικών οραμάτων.{/jb_quote}

Ο τίτλος «Εμπάργκο» λειτουργεί συμβολικά, εκφράζοντας τον αποκλεισμό της ζωής και των ονείρων. Η ποίηση του Αλκαίου είναι βαθιά πολιτική και υπαρξιακή. Στον στίχο του αποτυπώνεται η ατμόσφαιρα της μεταπολιτευτικής Ελλάδας και, μαζί της, η διάψευση των προσδοκιών για μια ουσιαστική κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Η αρχική αισιοδοξία υποχωρεί μπροστά στην απογοήτευση, τον συμβιβασμό και την αίσθηση ότι οι μεγάλες συλλογικές προσδοκίες δεν δικαιώθηκαν. Τη γραφή του διαποτίζουν η θλίψη, το αδιέξοδο και η πικρία, χωρίς όμως να απουσιάζουν η ειρωνεία και η βαθιά ανάγκη για έναν διαφορετικό κόσμο.

Στο ποίημα «Μεταμεσονύχτιο», το ποιητικό υποκείμενο συνομιλεί με το alter ego του, την Αλίκη. Η αρχική ρομαντική εικόνα μετατρέπεται σταδιακά σε εσωτερικό δράμα. Σύμβολα, όπως το ξυράφι και ο ραγισμένος καθρέφτης, αποτυπώνουν τον κατακερματισμό της ταυτότητας:

Η νύχτα είναι μαγική
πέφτει στον ουρανό ένα αστέρι
μια μυστική θα κάνω ευχή
–Αλίκη, τι κρατάς στο χέρι;

Ένας διαβάτης προσπερνά
κι απ’ το τραγούδι του μαντεύεις
πόσο τρελά την αγαπά
–Αλίκη, πού να ταξιδεύεις;

Τρέχει η σελήνη η μικρή
μες στους αιθέρες σαν ελάφι
δρόμο να κάνει έχει μακρύ
–Αλίκη, δώσ’ μου το ξυράφι

Η νύχτα φεύγει μοναχή
κι ο ραγισμένος μας καθρέφτης
σού λέει με παγερή φωνή
Αλίκη, στο κενό μην πέφτεις

Προκειμένου να μιλήσει για το παρόν, ο Αλκαίος καταφεύγει στην ιστορία, τη μυθολογία, τα χριστιανικά τελετουργικά και τη ρωμαϊκή αρχαιότητα. Στο ποίημα «Comitia Curiata» επικαλείται μία από τις αρχαιότερες λαϊκές συνελεύσεις της Ρώμης, στηλιτεύοντας την κερδοσκοπία. Η λατινική φράση «Sine lege nullum crimen nulla poena» (χωρίς νόμο, κανένα έγκλημα, καμία ποινή) υπογραμμίζει την υποκρισία της εξουσίας:

Μες στα comitia curiata ωραία περνάνε
κι οι δαρδανάριοι το forum ξεπουλάνε
ποιος θα πει πως αδικήσανε κανένα;
Sine lege nullum crimen nulla poena!

Μα τον ύπνο τους χαλάνε δράκοι δέκα οργιές
κουρελήδες γυρολόγοι άμυαλοι ποιητές
ποιος θα πει πως αδικήσανε κανένα;
Sine lege nullum crimen nulla poena!

Στο ποίημα «Σουίτα για φαγκότο και κόρνο» επιστρατεύει την ειρωνεία. Πίσω από τον ανάλαφρο και παιγνιώδη ρυθμό κρύβεται η τραγωδία της αλλοτρίωσης. Η Μαρία φεύγει από την επαρχία αναζητώντας την ευτυχία στην Ευρώπη, για να καταλήξει θύμα εκμετάλλευσης και τελικά στο περιθώριο:

Η Μαρία απʼ τη Ροδόπη
άμυαλη κι ηλιοπαρμένη
κάνει τσάρκες στην Ευρώπη
με ατζέντη έναν εργένη

Γνώρισε την Εσπερία
του Καρτιέ-Λατέν τʼ αστέρια
και σνομπάρει η Μαρία
όσους έχουν άδεια χέρια

Ένας άπονος αλήτης
μιʼ άνοιξη στο Πικαντίλι
σκάβει λάκκους στο κορμί της
και λακίζουνε οι φίλοι

Η Μαρία απʼ τη Ροδόπη
έπεσε σε βαθύ κώμα
κι αν την πλήγωσαν οι ανθρώποι
την αγάπησε το χώμα

Στο ποίημα «Γραμμαγραφία (Σαλβαδόρ 80)» –ο όρος «γραμμαγραφία» δηλώνει την ποιητική επιστολή ή την ποιητική ανταπόκριση– ο Αλκαίος καταγγέλλει τη βία και τον αυταρχισμό της κρατικής καταστολής στο Ελ Σαλβαδόρ της δεκαετίας του 1980. Ο νεαρός Μιγκέλ αντιπροσωπεύει τη νεολαία που αγωνίζεται και θυσιάζεται, αφήνοντας πίσω της ανεξίτηλες «κηλίδες απουσίας»:

Το μπάντζο σφίγγανε στα χέρια οι μιγάδες
δέκα ρεπόρτερς καταγράφαν τα συμβάντα
πριν στο χορό τους μας τραβήξουν οι μαινάδες
οι ανεμώνες μας βρεθήκαν μείον σαράντα

Πού πας χλομός καλέ μου Μιγκέλ
γέμισε ο τόπος κίτρινες τουλίπες
και στην πλατεία Χόρχε ντ’ Αλβαράδο
περιπολούν δεινόσαυροι και γύπες

Ο σεισμολόγοι στο Παλάσιο Νασιονάλ
τα βάζανε με τους κρατήρες της Σάντα Άννα
φοράς σομπρέρο κι έχεις πρόσωπο οβάλ
κι ούτε που πρόλαβες να παίξεις στην αλάνα

Πού πας γυμνός καλέ μου Μιγκέλ
γέμισε ο τόπος με κηλίδες απουσίας
τις τεφροδόχους κλείσαν σε κρυφή σπηλιά
και μας πουλάν ενέσεις ευθυμίας

Ένα από τα γνωρίσματα της ποίησης του Αλκαίου είναι η υπερρεαλιστική εικονοποιία και η σκοτεινή ατμόσφαιρα που διαπερνά τους στίχους του. Ο ποιητής συνθέτει συχνά εικόνες απρόσμενες και παράδοξες, στις οποίες το πραγματικό συνυπάρχει με το φανταστικό, το ιστορικό με το παραμυθικό, το καθημερινό με το ονειρικό. Οι δράκοι, οι μαινάδες, οι δεινόσαυροι, οι γύπες, οι τεφροδόχοι και οι «κηλίδες απουσίας» που εισβάλλουν στον ποιητικό κόσμο του μετατρέπουν την πραγματικότητα σε ένα αλλόκοτο και συχνά εφιαλτικό τοπίο. Η υπερρεαλιστική αυτή εικονοποιία δεν αποτελεί απλώς παιχνίδι της φαντασίας· λειτουργεί ως τρόπος αποτύπωσης μιας πραγματικότητας την οποία ο ποιητής βιώνει ως παράλογη, βίαιη και βαθιά αντιφατική. Έτσι, η σκοτεινότητα της ποίησης του Αλκαίου συνυπάρχει με την ειρωνεία και τον σαρκασμό, ενώ πίσω από τις παράδοξες εικόνες και τις απρόβλεπτες μεταφορές διακρίνεται σταθερά ο ρομαντισμός και το ιδεατό, όπως και η ανησυχία για τον άνθρωπο, την απώλεια, την εξουσία, τη διάψευση των συλλογικών οραμάτων.

Στη συλλογή περιλαμβάνονται «Το πρωινό τσιγάρο», ποίημα αφιερωμένο στη μνήμη του Μάνου Λοΐζου, καθώς και «Το ερωτικό». Και τα δύο μελοποιημένα απο σημαντικούς συνθέτες, απέκτησαν ευρύτερη απήχηση.

Η συλλογή Εμπάργκο παραμένει από τις σημαντικότερες ποιητικές καταθέσεις της σύγχρονης Ελλάδας. Η επανέκδοσή της υπενθυμίζει ότι ο ποιητικός λόγος του Άλκη Αλκαίου ξεπερνά την εποχή του και συνεχίζει να συνομιλεί με το παρόν.

Εμπάργκο
Άλκης Αλκαίος
Μετρονόμος
48 σελ.
ISBN 978-618-5963-05-7
Τιμή €9,54