William Faulkner: «Ένας μύθος»

Το μυθιστόρημα του Ουίλιαμ Φόκνερ Ένας μύθος εκδόθηκε το 1954, τέσσερα χρόνια μετά τη βράβευση του συγγραφέα με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ο Φόκνερ πίστευε πολύ σε αυτό το βιβλίο, το θεωρούσε το καλύτερο έργο της ζωής του. Παρότι το βιβλίο απέσπασε τα βραβεία Πούλιτζερ και National Book Award για το 1955, οι κριτικές του ήταν αντιφατικές. Στην Ελλάδα

Η πλοκή ξεκινά ένα πρωινό Δευτέρας του 1918, εν μέσω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, και εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια μίας εβδομάδας, από Δευτέρα έως Κυριακή. Υπάρχουν δέκα κεφάλαια που επιγράφονται με τις ημέρες των αντίστοιχων γεγονότων, εκτός από το τελευταίο κεφάλαιο, που επιγράφεται «Αύριο». Η αφήγηση είναι πολυδαίδαλη, με αναδρομές και δευτερεύουσες ιστορίες. Σε αντίθεση με τα περισσότερα μυθιστορήματα του Φόκνερ, που διαδραματίζονται στη φανταστική κομητεία Yoknapatawpha του Μισισίπι, το έργο Ένας μύθος τοποθετείται στα γαλλικά χαρακώματα, όπου συγκρούονται οι Γερμανοί με τους Γάλλους, Άγγλους και Αμερικανούς συμμάχους. Στον πυρήνα της αφηγηματικής ροής βρίσκεται ένα κεντρικό γεγονός: τον Μάιο του 1918, κι ενώ οι αντιμαχόμενες πλευρές Άγγλων-Γάλλων και Γερμανών έχουν συμπληρώσει τέσσερα χρόνια πολέμου, ένα σύνταγμα των συμμάχων υποχρεώνεται σε μια ανέλπιδη επίθεση και τότε ανακύπτει η ανταρσία ενός γαλλικού συντάγματος 3.000 αντρών με επικεφαλής έναν δεκανέα και δώδεκα συντρόφους του. Παρακούοντας τις διαταγές, οι εξεγερμένοι πλησιάζουν τις ορδές των Γερμανών ήρεμα, χωρίς όπλα, προκαλώντας παύση του πυρός και εκ μέρους της αντίπαλης πλευράς. Ολόκληρο το εξεγερμένο σύνταγμα συλλαμβάνεται και μεταφέρεται στο Σονμόν, για να αποφασίσει ο στρατάρχης για τη μοίρα του. Ένα πλήθος σπεύδει προς την πόλη, γονείς, σύζυγοι και συγγενείς των 3.000 αντρών, μαθαίνουν ότι η ανταρσία μεθοδεύτηκε από την ομάδα των δεκατριών, τέσσερις εκ των οποίων δεν ήταν καν Γάλλοι. Ο δεκανέας, που μιλά γαλλικά, γίνεται στόχος της οργής του πλήθους.

{jb_quote}Ο Φόκνερ πίστευε πολύ σε αυτό το βιβλίο, το θεωρούσε το καλύτερο έργο της ζωής του.{/jb_quote}

Η αφήγηση ακολουθεί σπειροειδή πορεία με συχνές αναδρομές στο παρελθόν. Ο πολύπλοκος σχεδιασμός και οι συμβολικές συνδηλώσεις καθιστούν την ανάγνωση του βιβλίου ιδιαίτερα απαιτητική, κάτι που ισχύει βέβαια για τα περισσότερα έργα του Φόκνερ. Η πλοκή ξεδιπλώνεται με αργό ρυθμό και επιβραδύνεται περαιτέρω από ανάγλυφες περιγραφές, πρόσωπα σε αντιδιαστολή με τόπους· συχνά το ανθρώπινο στοιχείο απορροφάται, σχεδόν αφομοιώνεται από το τοπίο: «…του φάνηκε πως ο κύκλος των σιωπηλών προσηλωμένων προσώπων είχαν επάνω τους μια ανεπαίσθητη, ανεκρίζωτη απόχρωση από την αντανάκλαση του γαλάζιου του ορίζοντα». Η ατμόσφαιρα στα χαρακώματα είναι πνιγηρή, οι αξιωματούχοι, αποκομμένοι από τους κοινούς στρατιώτες, τους αντιμετωπίζουν με περιφρόνηση, σαν ξένους, με την αλαζονεία της εξουσίας, λες και τα παράσημα τονώνουν την αυτοπεποίθησή τους, μέχρι που αυτό διακόπτεται απότομα με την παύση του πυρός: «…γιατί τόση πολλή ειρήνη και ησυχία να πλακώνει χωρίς προειδοποίηση το ανθρώπινο είδος».

Αντίθετα από τον Σελίν, που εισχωρεί στις πιο σκληρές πτυχές της πολεμικής αναμέτρησης, πλάι σε στρατιώτες που συνέχεια αστοχούν ζωσμένοι κατάσαρκα τον θάνατο, οΦόκνερ χρησιμοποιεί την αντίστροφη συνθήκη, δίνοντας επιτυχημένα το παράλογο του πολέμου και υπονομεύοντας τη γενεσιουργό αιτία αυτού: «Κι εκείνοι που θέλουν να κερδίσουν έναν πόλεμο πάνε και ει δυνατόν ξεθάβουν ή εν ανάγκη εφευρίσκουν έναν εχθρό για να τον πολεμήσουν». Ο αναγνώστης δεν θα βρει συναρπαστικές περιγραφές μαχών ή αιμοσταγείς αναμετρήσεις στρατιωτών σώμα με σώμα, αντίθετα, θα συναντήσει εμβόλιμες διηγήσεις που θυμίζουν παραμύθια, όπως την ιστορία που αναφέρεται σε ένα τραυματισμένο άλογο αγώνων, καθώς επίσης και μικρές σκηνές με έντονα αντιπολεμική νοηματοδότηση, όπως για παράδειγμα τη σκηνή με τον ανθυποσμηναγό Ντέιβιντ Λιβάιν που διαβάζει ένα μυθιστόρημα: «Κι έτσι αποφάσισε να διαβάζει ήρεμος, παραιτημένος, χωρίς δίψα πλέον. Τώρα πια είχε ένα μέλλον, που θα κρατούσε για πάντα· το μόνο που χρειαζόταν ήταν να βρει τι να το κάνει».

Στις εκτεταμένες αναλύσεις που έχουν γραφτεί για το βιβλίο, ο στασιαστής δεκανέας αποκτά χριστολογική υπόσταση, αντιστεκόμενος στην κουρδισμένη πολεμική μηχανή και μεταλαμπαδεύοντας τις αντιπολεμικές προθέσεις του πρώτα στους δώδεκα συντρόφους του, κάτι που παραπέμπει στους Αποστόλους, και στη συνέχεια σε ένα ολόκληρο σύνταγμα του γαλλικού στρατού. Μεταξύ των μελετητών του Φόκνερ, η επικρατέστερη άποψη είναι ότι πρόκειται για μια χριστιανική αλληγορία, κάτι που είναι αρκετά εμφανές και στον μέσο αναγνώστη. Εκτός από την προφανή αναλογία του δεκανέα και των δώδεκα συντρόφων του με τον Χριστό και τους Αποστόλους, συναντάμε μεταξύ άλλων έναν τυφλό που θεραπεύεται, έναν γάμο που θυμίζει αυτόν της Κανά και τις δύο αδελφές του δεκανέα, με τα ονόματα Μαρία και Μάρθα. Η εκτέλεση του δεκανέα μαζί με δύο από τους συντρόφους του είναι μάλλον η αναμενόμενη εξέλιξη, αλλά και εδώ η περιγραφή διανθίζεται από θρησκευτικούς συμβολισμούς, π.χ. ο νεκρός δεκανέας πέφτει μέσα σε ένα χαντάκι με σκουπίδια και το συρματόπλεγμα μοιάζει να σχηματίζει ένα ακάνθινο στεφάνι γύρω από το κεφάλι του.

Ο Φόκνερ μεταγράφει με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο τα πρόσωπα και τα γεγονότα της Αγίας Γραφής μέσα σε ένα αντιπολεμικό έπος, εξαίροντας την παθητική αντίσταση ως ειρηνευτικό μέσο, χωρίς όμως να ωραιοποιεί καταστάσεις και να δημιουργεί αφύσικα ρομαντικές εξελίξεις. Εξάλλου, είναι ο ίδιος συγγραφέας που έχει σκιαγραφήσει τις λεπτές αποχρώσεις της ανθρώπινης φύσης σε αντίξοες συνθήκες, όπως στο Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, στο Καθώς ψυχορραγώ και στα υπόλοιπα βαθιά ψυχογραφικά έργα του. Και σε αυτό το βιβλίο του ασχολείται με την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, την πάλη ανάμεσα στα καταστροφικά ένστικτα και τις αρετές του ανθρώπου, καταλήγοντας σε μια μάλλον απαισιόδοξη τοποθέτηση: «...ο άνθρωπος δεν είχε καταφέρει ποτέ να λύσει τα προβλήματα της φευγαλέας του ύπαρξης σ’ αυτόν τον κόσμο, αφού ποτέ δεν έκανε τίποτα για να εκπαιδεύσει τον εαυτό του, όχι στον έλεγχο των παθών και της μωρίας του, που άλλωστε μόνο σποραδικά τον βλάπτουν, μία φορά στο τόσο, αλλά στη διαχείριση της ίδιας του της τυφλότητας».

Ανεξάρτητα από τη μεγάλη συζήτηση σχετικά με τη θέση που καταλαμβάνει το Ένας μύθος από πλευράς λογοτεχνικής αξίας ανάμεσα στα πιο εμβληματικά έργα του Φόκνερ, είναι ευτυχές γεγονός η παρούσα εξαιρετικά προσεγμένη έκδοση του βιβλίου, τόσο για τους μελετητές του συγγραφέα όσο και για τους πιστούς αναγνώστες του, που θέλουν να έχουν πλήρη εποπτεία του έργου του.

Ένας μύθος
William Faulkner
Μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Gutenberg
671 σελ.
ISBN 978-960-01-2747-8
Τιμή €27,00