Ανδρέας Καρκαβίτσας: «Ο Αρχαιολόγος»

Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας υπήρξε ένας από τους τρεις μεγάλους εκπροσώπους της ηθογραφίας στη χώρα μας, μαζί με τους Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και Γεώργιο Βιζυηνό. Υποστήριξε, παράλληλα, το κίνημα των δημοτικιστών εναντίον των «προγονόπληκτων», ως ενεργό μέλος της Εταιρείας της Εθνικής Γλώσσας, που αγωνιζόταν για την καθιέρωση της δημοτικής σε όλες τις δημόσιες πλευρές της ζωής του έθνους.

Ο Αρχαιολόγος (1904) είναι το τρίτο μυθιστόρημά του, μετά τη Λυγερή (1890) και τον Ζητιάνο (1896). Γράφεται στο κλίμα του κλονισμού που προξένησε στην εθνική συνείδηση η ήττα του

Πρόκειται για ένα έργο με αλληγορικό χαρακτήρα. Υπόθεση του μυθιστορήματος, ο παράλληλος βίος δύο αδελφών, που κληρονομούν ένα μεγάλο κτήμα γεμάτο αρχαία ερείπια. Ο ένας, ο Αριστόδημος (που εκφράζει τη συντήρηση) διαπνέεται από τα μεγάλα ιδανικά της φυλής και από το προγονικό μεγαλείο, ενώ ο δεύτερος, ο Δημητράκης (ο εκφραστής της προόδου), περισσότερο πραγματιστής, βασίζει τη ζωή του στις σύγχρονες συνθήκες και πρακτικές διαβίωσης. Η σύγκρουση των δύο αδελφών οδηγεί στην καταστροφή. Ο Αριστόδημος καταδικάζεται στη μοναξιά και σε ένα φριχτό τέλος, απότοκα της αδυναμίας του να προσαρμοστεί σε έναν κόσμο κοινωνικά και ιδεολογικά εξελισσόμενο. Στο τέλος, ένας ξένος κατακτητής (που συμβολίζει τις ξένες δυνάμεις) εκμεταλλεύεται την αδυναμία τους, εισβάλλει και τους στερεί τη γη τους. Τα αρχαία μάρμαρα που τόσο λάτρευε ο Αριστόδημος αποδεικνύονται ανίκανα να τον προστατεύσουν από τη σκληρή πραγματικότητα. Η πλοκή της ιστορίας εξελίσσεται γραμμικά, κι ενώ πρωταγωνιστής είναι ο Αριστόδημος, το alter ego του συγγραφέα εκφράζει ο Δημητράκης και η σύζυγός του Ελπίδα (με το εξίσου συμβολικό όνομα, όπως και σχεδόν όλων των προσώπων της ιστορίας).

Η μηδενική εστίαση ενός παντογνώστη αφηγητή εμπλουτίζεται με σημεία εσωτερικής εστίασης, στα οποία κυριαρχούν οι οπτικές και οι φωνές των ηρώων, μέσω των οποίων εκφράζονται οι προβληματισμοί και οι θέσεις του συγγραφέα. Σε ολόκληρη την αφήγηση, το μυθιστορηματικά δομημένο λαογραφικό υλικό δίνεται σαν λαϊκό παραμύθι, με τη στερεοτυπική αφετηρία (κόκκινη κλωστή…) και το στερεοτυπικό τέλος (κι έζησαν…).

{jb_quote}Μπορεί να διαβαστεί ως μια σκληρή κριτική που ξεσκεπάζει τις εθνικές αυταπάτες, αλλά και ως μια προφητική διάγνωση των κοινωνικών και πολιτικών παθογενειών της χώρας, δεκαετίες πριν αυτές οδηγήσουν σε νέες ιστορικές κρίσεις.{/jb_quote}

Ο Σύλλογος προς διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, που έχει αναλάβει την επανέκδοση του έργου του Καρκαβίτσα, ιδρύθηκε το 1899 από τον Δημήτριο Βικέλα, με τη σύμπραξη του Γεώργιου Δροσίνη και μέλη –και τότε και τώρα– διαπρεπείς επιστήμονες και διανοούμενους. Ο έκτος τόμος της σειράς, εκτός από τον Αρχαιολόγο, συμπεριλαμβάνει και τέσσερα διηγήματα, τα οποία δεν εντάχθηκαν από τον συγγραφέα σε άλλο του βιβλίο. Κοινός τους άξονας η αξιοποίηση του λαογραφικού υλικού και η δημοτική γλώσσα.

Η καταγραφή της κριτικής πρόσληψης του έργου (βλ. Κ.Θ. Δημαρά, Λ. Πολίτη, M. Vitti) κωδικοποιεί μια αρνητική υποδοχή του μυθιστορήματος από τη φιλολογική κοινότητα της εποχής όπου γράφεται. Σήμερα, στις αδυναμίες του έργου προσάπτεται η ελλιπής ψυχογραφική εμβάθυνση των προσώπων και η εξάντληση των περιγραφών στην καλολογική απεικόνιση των σκηνικών. Εύλογα, λοιπόν, κάποιοι θα αναρωτηθούν γιατί να διαβάσουμε σήμερα ένα κείμενο που κυκλοφόρησε πριν από 122 χρόνια. Να επισημανθεί, παρενθετικά, πως η Αμερικανίδα κλασική φιλόλογος Johanna Hanink μετέφρασε το κείμενο, που εντάσσεται πλέον στα κλασικά αριστουργήματα του οίκου Penguin (Penguin Classics).

Κατ’ αρχάς, διότι έχουμε ένα βιβλίο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «εγχειρίδιο εθνικής αυτογνωσίας», καθώς οι σημερινές παθογένειες (γραφειοκρατία, αναξιοκρατία, ιδεολογικός διχασμός) δεν γεννήθηκαν πρόσφατα. Η ρίζα βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε η νοοτροπία του σύγχρονου Έλληνα, νοοτροπία που διαιωνίζεται. Με λογοτεχνικούς όρους, θα μπορούσαμε να πούμε πως αποτελεί το πρώτο ιδεολογικό και κοινωνικά «στρατευμένο» μυθιστόρημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Όχι μόνον γιατί ξεφεύγει από τη ρεαλιστική ηθογραφία που κυριαρχούσε, αλλά γιατί αξιοποιεί τη λογοτεχνία ως εργαλείο αφύπνισης του έθνους ύστερα από ένα μείζονος σημασίας πολιτικό γεγονός.

Η πολιτική του τόλμη, η πρωτοποριακή, για την εποχή του, δομή και η γλωσσική του δύναμη συνιστούν βασικές αρετές του βιβλίου. Αξιοποιώντας την ιδεολογική αλληγορία, χρησιμοποιεί τους δύο βασικούς χαρακτήρες ως ζωντανά σύμβολα των τάσεων της ελληνικής κοινωνίας, λειτουργώντας ως καθρέφτης της σύγχρονης ελληνικής παθογένειας. Αν και γράφτηκε το 1904, περιγράφει με ακρίβεια τις ίδιες ιδεολογικές συγκρούσεις που βιώνει η Ελλάδα του 21ου αιώνα. Το έργο αναλύει γιατί το παρελθόν μετατρέπεται σε παγίδα, αφού συχνά οι Έλληνες εγκλωβίζονται στην ένδοξη ιστορία τους, χρησιμοποιώντας την ως «δεκανίκι» αντί για πηγή έμπνευσης· την ίδια στιγμή που η επίκληση του ένδοξου παρελθόντος χρησιμοποιείται ως άλλοθι για την τρέχουσα αδράνεια, την κακοδιοίκηση και την έλλειψη οργάνωσης. Έτσι, το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί ως μια σκληρή κριτική που ξεσκεπάζει τις εθνικές αυταπάτες, αλλά και ως μια προφητική διάγνωση των κοινωνικών και πολιτικών παθογενειών της χώρας, δεκαετίες πριν αυτές οδηγήσουν σε νέες ιστορικές κρίσεις.

Με κριτήρια κοινωνιολογικής κριτικής, θα μπορούσε να διαβαστεί ως μια πρώιμη, επιστημονικού επιπέδου αποδόμηση του εθνικισμού. Ειδικά σήμερα, που η κριτική ασκείται με όρους πολιτικής σκοπιμότητας, διαπιστώνουμε το πρωτοποριακό βλέμμα του συγγραφέα, ο οποίος κάνει κάτι εξαιρετικά τολμηρό: ασκεί βαθιά, υπαρξιακή κριτική στον πυρήνα της εθνικής ταυτότητας. Ακριβώς αυτή η ρεαλιστική προσέγγιση βοηθά τον σύγχρονο αναγνώστη να διακρίνει την υγιή αγάπη για την Ιστορία από την τυφλή, στείρα λατρεία του παρελθόντος, που εμποδίζει τη δημιουργία νέου πολιτισμού. Είναι κεφαλαιώδους σημασίας το γεγονός ότι ο Καρκαβίτσας υιοθετεί ως κυρίαρχη αντίληψη αυτή περί συνέχειας του ελληνισμού μέσω μιας ευδιάκριτης, γλωσσικά και πολιτισμικά, γραμμής που ενώνει τον νεότερο ελληνισμό με την αρχαία και βυζαντινή Ελλάδα.

«Αυτός ο Παρθενώνας μάς στέρεψε όλες τις βρύσες της ζωής», λέει ο Δημητράκης. Και σε αυτή τη φράση κλείνεται ο βασικός θεματικός άξονας του έργου. Αποτιμώντας το συνολικά, θα μπορούσε να ειπωθεί πως αποτελεί βασικό ανάγνωσμα για την κατανόηση του πώς τα σύγχρονα κράτη «κατασκευάζουν» την εθνική τους ταυτότητα κοιτάζοντας το βαθύ παρελθόν.

Ο τόμος συνοδεύεται από την εξαιρετική εισαγωγή του Γιάννη Παπακώστα, που εντάσσει το κείμενο στην, ιδιαίτερης σημασίας, δεκαετία του 1880, κατά την οποία επήλθαν σημαντικές αλλαγές στο πολιτισμικό –και όχι μόνον– τοπίο της χώρας. Εξίσου βοηθητικό, για τους νέους αναγνώστες, το κατατοπιστικό επίμετρο του Δημήτρη Κόκορη.

Ο Αρχαιολόγος
Ανδρέας Καρκαβίτσας
Επιμέλεια κειμένου – Επίμετρο – Γλωσσάρι: Δημήτρης Κόκορης
Φιλολογική εποπτεία – Εισαγωγή: Γιάννης Παπακώστας
Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων
376 σελ.
ISBN 978-618-5683-30-6
Τιμή €18,00