Steven Shaviro: «Διαγνωσία»

Πώς είναι να είσαι νυχτερίδα;
Τόμας Νέιγκελ

Το ερώτημα του Νέιγκελ είναι πραγματικά διάσημο στους φιλοσοφικούς κύκλους – και πέρα από αυτούς. Πρόκειται, σα να λέμε, για ένα ποπ ερώτημα. Γιατί συμβαίνει κάτι τέτοιο; Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι πως συνοψίζει πράγματα που όλοι οι άνθρωποι –ή, έστω, πάρα πολλοί– σκέφτονται· και τα συνοψίζει καλά, δηλαδή, συναρπαστικά.

Ο Σαβίρο, στη Διαγνωσία του, διερευνά σε βάθος ερωτήματα σαν αυτό. Άλλοτε εξοικειώνοντάς μας με προβληματισμούς του είδους «τι θα

συνέβαινε αν;» και κάποτε ανοικειώνοντάς μας από πράγματα που θεωρούμε πως ξέρουμε, όπως «πώς είναι να είσαι άνθρωπος;» – ποιος άνθρωπος δεν ξέρει πώς είναι να είσαι άνθρωπος, ποιος δεν αντιλαμβάνεται την πιο άμεση εμπειρία του; Ποιος μπορεί να αμφισβητήσει, ακόμα κι αν όλα τα άλλα τεθούν σε αμφισβήτηση, πως «σκέφτεται», που λέει και ο Καρτέσιος, πως κάτι «εκεί στο βάθος της ύπαρξης» υφίσταται· αφού αμφισβητεί και σκέφτεται.

Έδωσα, τώρα, στην αρχή, μεγαλύτερη έκταση στην πιο προφανή μου εμπειρία, το ότι «σκέφτομαι ως άνθρωπος», γιατί με την επερώτησή της έχω τον καλύτερο τρόπο για να δείξω πόσο μη προφανές θα έπρεπε να θεωρείται το πιο προφανές. Να, όμως, πώς ο ίδιος ο Σαβίρο παρουσιάζει, από τις πρώτες γραμμές, αυτό που θα ακολουθήσει:

Τι είναι συνείδηση; Πώς προκύπτει η υποκειμενική εμπειρία; Ή, για να το θέσουμε όσο πιο συγκεκριμένα γίνεται: πώς είναι να είσαι νυχτερίδα; […] Και ως εκ τούτου, πώς είναι να είσαι σκύλος, ρομπότ ή δέντρο – ή ακόμη και άνθρωπος; Μοιάζει καθόλου με το να είσαι πέτρωμα, αστέρι ή νετρίνο; Πώς εξηγούμε το γεγονός πως έχουμε επίγνωση; Τι σημαίνει πραγματικά το να έχεις συνείδηση, να σκέφτεσαι, να αισθάνεσαι ή να γνωρίζεις; Και ποια είναι η διαφορά –αν υπάρχει– μεταξύ σκέψης, αίσθησης, επίγνωσης και γνώσης; Η απάντηση σε τέτοια ερωτήματα ίσως μοιάζει προφανής – μέχρι να προσπαθήσουμε πραγματικά να τα απαντήσουμε. Τότε ανακαλύπτουμε ότι δεν έχουμε ιδέα και ότι δεν έχουμε καν καταλήξει σε κάποιες εύλογες απαντήσεις ως προς αυτά. Ακόμα και σήμερα, δεν υπάρχει ομοφωνία για κανένα από αυτά τα θέματα: ούτε ανάμεσα στους επιστήμονες και τους φιλοσόφους ούτε ανάμεσα στο ευρύ κοινό. Είμαστε σαφώς αισθανόμενα όντα (sentientbeings), κι όμως δεν ξέρουμε τι είναι η αισθητικότητα (sentience), πώς μπορεί να υπάρχει ή τι σημαίνει κάτι τέτοιο.

Ας προσέξουμε πως χρησιμοποιεί τη λέξη αισθητικότητα· όχι νόηση, ούτε συνείδηση, ούτε καν σκέψη. Πρόκειται για παράδοξη, αρχικά, επιλογή. Και είναι παράδοξη, γιατί τα κεφάλαια του βιβλίου έχουν επαναλαμβανόμενα τίτλους, όπου το ρήμα είναι πάντοτε σκέφτομαι: Σκέφτομαι ως φιλόσοφος. Σκέφτομαι ως υπολογιστής. Σκέφτομαι ως άβαταρ. Σκέφτομαι ως άνθρωπος. Σκέφτομαι ως δολοφόνος. Σκέφτομαι ως άλιεν. Σκέφτομαι ως γυμνομύκητας. Σκέφτομαι… Σκέφτομαι… Σκέφτομαι… Τότε, γιατί το θέμα του είναι η αισθητικότητα και όχι η σκέψη;

Έχει σημασία, κατ’ αρχάς, να υπογραμμιστεί πως, σε όλους τους τίτλους, χρησιμοποιείται η πρόθεση ως· όχι σαν. Που σημαίνει ότι δεν επιχειρεί να διερευνήσει αναλογικά πώς είναι να είσαι σαν κάτι από τα προηγούμενα, αλλά πώς είναι να είσαι αυτά.

{jb_quote}Όταν ο Σποκ διακτινίζεται, σημαίνει πως πεθαίνει και είναι ένα αντίγραφό του αυτό που εμφανίζεται στον τόπο του προορισμού;{/jb_quote}

Είναι δυνατόν κάτι τέτοιο; Μπορεί και να είναι, λέει ο Σαβίρο. Αν όμως είναι, η έννοια της αισθητικότητας είναι πολύ καλύτερη προκειμένου να το διερευνήσουμε. Γιατί η αισθητικότητα είναι, ίσως, το καλύτερα μοιρασμένο πράγμα στον κόσμο. Δεν προϋποθέτει ότι οι νοητικές διεργασίες και εμπειρίες είναι λογικές, ούτε ότι είναι συνειδητές. Πράγμα πολύ χρήσιμο ερευνητικά, στο μέτρο που:

[…] νοητική λειτουργία και η υποκειμενική εμπειρία δεν χρειάζεται να είναι γνωστικές καθαυτές – παρόλο που οι γνωστικές λειτουργίες φαίνονται αδύνατες χωρίς αυτές. Η αισθητικότητα στον άνθρωπο, στα ζώα, σε άλλα είδη οργανισμών, σε τεχνητές οντότητες, δεν είναι τόσο θέμα γνωστικών λειτουργιών όσο αυτού που έχω τολμήσει να ονομάσω διαγνωσία (discognition). Χρησιμοποιώ το νεολογισμό αυτόν για να δηλώσω κάτι που διαταράσσει τις γνωστικές λειτουργίες, υπερβαίνει τα όριά τους, αλλά και τις περικλείει. Η υπόθεση εργασίας μου είναι ότι οι μυθοπλασίες και οι μυθιστορίες είναι βασικοί τρόποι αισθητικότητας και ότι οι γνωστικές λειτουργίες προκύπτουν από αυτούς και δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς αυτούς. (σελ. 14)

Η αισθητικότητα, βέβαια, δεν είναι το «απλώς αισθάνεσθαι», όπως το αντιλαμβάνεται ο κοινός νους· δεν είναι σα να λέμε η απόκριση σε αισθητηριακούς ερεθισμούς, σε «εισροές», οι οποίες παράγουν «εκροές». Ο Σαβίρο επισημαίνει, επικαλούμενος, μεταξύ άλλων, τον Μπρούνο Λατούρ, ότι:

[…] οι μη ανθρώπινες οντότητες με τις οποίες μοιραζόμαστε τον κόσμο –συμπεριλαμβανομένων των εργαλείων και όχι μόνο– είναι ενεργές καθαυτές. Έχουν τις δικές τους δυνάμεις, συμφέροντα. Και αν εμείς τα κατασκευάζουμε, με διάφορους τρόπους, «κατασκευάζουν» κι αυτά εμάς, ωθώντας μας να προσαρμοστούμε στις απαιτήσεις τους. Τα αυτοκίνητα, οι υπολογιστές και τα μηχανήματα αιμοκάθαρσης φτιάχτηκαν για να εξυπηρετούν συγκεκριμένες ανθρώπινες ανάγκες. Όμως κι αυτά με τη σειρά τους φέρνουν την αλλαγή σε ανθρώπινες συνήθειες και συμπεριφορές. Επομένως, πρέπει να θεωρήσουμε τα μη ανθρώπινα πλάσματα ενεργούς παράγοντες με τις δικές τους προθέσεις και στόχους (δηλαδή actants, με την ορολογία του Λατούρ), οι οποίοι επηρεάζουν ο ένας τον άλλο, καθώς κι εμάς.

Όπως το θέτει η Μπέννετ, «τα υλικά πράγματα δεν έχουν απλώς μια “αρνητική δύναμη ή ανυπακοή” καθώς αντιστέκονται στις προσπάθειές μας. Ασκούν επίσης “μια δική τους θετική, παραγωγική δύναμη”» (σελ. 57).

Ένα ισχυρό επιχείρημα ενάντια στην ιδέα πως η αισθητικότητα είναι ιδιαίτερα κοινή στο σύμπαν, στο μέτρο που «απαλλάσσεται» από τη γνωστική διάσταση, είναι ο περίφημος «μύθος του δεδομένου». Αυτό που υποστηρίζεται είναι πως δεν υπάρχει ποτέ αδιαμεσολάβητη, ακατέργαστη εμπειρία. Οι αντιλήψεις, οι αισθητηριακές μας εμπειρίες, τα συναισθήματά μας είναι πάντα ήδη εννοιολογημένα. Όπως το έθετε ο Καντ, «οι εποπτείες χωρίς έννοιες είναι τυφλές». Ακόμα κι αυτός, όμως, κρατούσε μια επιφύλαξη: οι αισθητικές ιδέες είναι συχνά τόσο ισχυρές, ώστε «καμιά έννοια δεν μπορεί να είναι απολύτως επαρκής γι’ αυτές». Το δέος και ο συγκλονισμός μπροστά στη δύναμη ενός καταρράκτη, στη σκοτεινή θάλασσα ή στον απεριόριστο έναστρο ουρανό δεν είναι δυνατό να εννοιολογηθούν. Πώς θα μπορούσαμε να τα εξαιρέσουμε, όμως, από αυτό που ονομάζουμε «συνείδηση»;

Όπως ήδη ειπώθηκε, ο Σαβίρο επιμένει ιδιαίτερα στο ζήτημα πως, σε ό,τι αφορά τη «δική μας» αισθητικότητα, τη διαγνωσία «μας», οι μυθοπλασίες και οι μυθιστορίες είναι θεμελιώδης διάστασή της. Αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο λέγοντας ιστορίες γι’ αυτόν. Που σημάνει πως η αντίληψή μας συμπεριλαμβάνει αναγκαστικά και άλλους, ανθρώπους και μη ανθρώπους· είναι, μάλλον, μια κοινωνική διαδικασία – πέρα, μάλιστα, από την ανθρώπινη κοινωνία.

Λέγοντας αυτό, ο Σαβίρο μάς οδηγεί στη φιλοσοφική συζήτηση μέσω ιστοριών, ιστοριών από τον χώρο της επιστημονικής φαντασίας. Έτσι, δουλεύουμε όχι με δεδομένα κυρίως, αλλά με εικασίες, με εικοτολογικές προβολές· πράγμα, άλλωστε, που κάνει και η ίδια η επιστήμη, έστω κι αν οι περισσότεροι επιστήμονες δεν το παραδέχονται. Οι φανταστικές ιστορίες, από το μέλλον ή από οποιοδήποτε «αλλού», ακόμη κι από το «εσωτερικό» της νυχτερίδας, δοκιμάζουν τα φιλοσοφικά επιχειρήματα, διευκρινίζουν τα ζητούμενα, δρουν επιτελεστικά δείχνοντας «πώς γίνονται» τα πράγματα «μπροστά στα μάτια μας» και όχι μέσα στη «ζούγκλα των εννοιών»· χωρίς τις οποίες, εμείς οι άνθρωποι δεν πάμε πολύ μακριά, αλλά «άλλοι», ζώντες ή ανόργανοι, όπως οι πέτρες οι ίδιες, ίσως και να μπορούν.

Αλήθεια, όταν ένας υπολογιστής κάνει κάτι για το οποίο δεν ήταν, με κανέναν τρόπο, προγραμματισμένος, τι είναι «αυτό που κάνει»; Και τι σημαίνει αυτό για τον ίδιο; Αν αρχίσει να αναβοσβήνει ρυθμικά τις λάμπες ενός κτιρίου, χωρίς ο κώδικας να του το πει, τι σημαίνει αυτό; «Αισθάνεται» ότι το κάνει; Ο καρχαρίας, που δεν διαθέτει νεοφλοιό, είναι ένα απλό, βιολογικά προγραμματισμένο αυτόματο; Ή «αισθάνεται», έστω «εν αγνοία» του; Ο Σολάρις είναι αισθανόμενος πλανήτης. Δηλαδή; Δεν θα μπορούσε να συμβαίνει με ολόκληρο το σύμπαν; Μήπως η βιοφιλικότητά του είναι δείκτης μιας καθολικής αισθητικότητας – κι άπειρης ακόμα;

Αν η εξέλιξη –και με τη δυνατότητα να είναι υποβοηθούμενη πια από εμάς τους ίδιους– σε ένα εκατομμύριο χρόνια μάς οδηγήσει στην απαλλαγή από το σώμα μας, πώς θα είναι τότε; Δεν μιλώ για τον «εγκέφαλο στη δεξαμενή», αλλά για οντότητες «καθαρά ενεργειακές». Όταν ο Σποκ διακτινίζεται, σημαίνει πως πεθαίνει και είναι ένα αντίγραφό του αυτό που εμφανίζεται στον τόπο του προορισμού;

Διαγνωσία
Νόηση και αισθητικότητα
Steven Shaviro
Μετάφραση: Βαρβάρα Σπυροπούλου
Επιστημονική επιμέλεια: Μανώλης Πατηνιώτης
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
290 σελ.
ISBN 978-618-230-230-9
Τιμή €18,00