Sergio Blanco: «Εξομολογήσεις»

Το βιβλίο του Σέρχιο Μπλάνκο Εξομολογήσεις: Τρεις διαλέξεις αυτομυθοπλασίας περί έρωτος, βίας και θανάτου (μτφρ. Δέσποινα Σαραφείδου, εκδ. Ροές 2025) συνιστά μια υβριδική πρόταση γραφής, που ικανοποιεί την εξίσου υβριδική μορφή ανάγνωσης που φαίνεται να έχει ανάγκη το κοινό. Γιατί, άλλωστε, τον συγγραφέα τον δημιουργεί συχνά και ο ίδιος ο αναγνώστης και σήμερα οι αναγνωστικές τάσεις δείχνουν να διψούν για νέες, ρηξικέλευθες προτάσεις. Και, κυρίως, για γέφυρες επικοινωνίας. Το αναγνωστικό κοινό δημιουργεί μία στενή σχέση με τον συγγραφέα που μελετά, συχνά αντικατοπτρίζει το δικό του πρόσωπο στους ήρωες στους οποίους οι συγγραφείς αντανακλούν τα δικά τους πάθη και λάθη και ως εκ τούτου ο αναγνώστης γίνεται δέκτης μίας έμμεσης αυτοπάθειας: κοινωνεί, με άλλα λόγια, τον ιδεολογικό και συναισθηματικό πλούτο του συγγραφέα μέσω των ηρώων που αυτός δημιουργεί. Κι αντίστροφα: ο Σέρχιο Μπλάνκο φαίνεται να συγκολλά τα κομμάτια του δικού του πορτρέτου, να συνθέτει το δικό του πρόσωπο μέσα από τις αγωνίες και τις ανησυχίες των εν δυνάμει αποδεκτών του. Άλλωστε, δεν διστάζει κι ο ίδιος να το ομολογήσει: «Τελικά στους άλλους κατοικούμε κι εμείς, επειδή οι αφηγήσεις τους είναι υφασμένες με τα δικά μας νήματα» (σελ. 6). Ως εκ τούτου, συμβαίνει ο κάθε αναγνώστης να τίθεται στο κέντρο και στο επίκεντρο του βιβλίου αυτού. Θέλοντας, λοιπόν, ο Μπλάνκο αφενός να διαμορφώσει μία ακόμη αμεσότερη σχέση, με άμεση –κι όχι έμμεση πια– αυτοπάθεια, και αφετέρου να προ(σ)καλέσει τον αναγνώστη να περιδιαβεί τον δικό του κόσμο μέσα από μία άλλη, ιδιαίτερη πρόταση καταβύθισης, συνέγραψε ένα βιβλίο το οποίο με τον τρόπο του καταυγάζει το περιεχόμενο της ρήσης του Μονταίν, που κοσμεί και το οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Λοιπόν, αναγνώστη, να ξέρεις ότι ο ίδιος είμαι το περιεχόμενο του βιβλίου μου». Μόνο που μέσα στο «ο ίδιος» εμφωλεύει το συλλογικό –κι όχι το ατομικό– εγώ και με τον τρόπο αυτόν τούτη η εξομολόγηση συνιστά, τελικά, ένα κράμα από τις οικουμενικές εξομολογήσεις που όλοι χρωστάμε στον εαυτό μας – αλλά λίγοι τολμούν να τις πραγματοποιήσουν.

Δεν είναι άνευ σημασίας ότι οι Εξομολογήσεις του Σέρχιο Μπλάνκο έχουν τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «Τρεις διαλέξεις αυτομυθοπλασίας περί έρωτος, βίας και θανάτου». Γιατί το βιβλίο αυτό είναι τρία σε ένα. Αφενός ο Μπλάνκο, λάτρης της αναζήτησης της αλήθειας και, άρα, της εμπεριστατωμένης γνώμης, γράφει «διαλέξεις», ενσωματώνοντας στοιχεία της ακαδημαϊκής γραφής στον λόγο του και εμπλουτίζοντάς τον έτσι με ισχυρά ενισχυτικά εγκυρότητας. Δεν είναι λίγες οι φορές, άλλωστε, που επικαλείται έρευνες επιστημόνων αλλά και ρήσεις σπουδαίων συγγραφέων και καλλιτεχνών, οι οποίες χάραξαν νέα βάθη στον κόσμο των ιδεών ή με κάποιον τρόπο αποτύπωσαν με τον πυκνό τους λόγο ένα απόσταγμα σοφίας. Αφετέρου, τούτες τις διαλέξεις τις προσδιορίζει την ίδια στιγμή η γενική της ιδιότητας «(διαλέξεις) αυτομυθοπλασίας», που αίρει στην πράξη την ακραιφνώς επιστημονική διάσταση του λόγου κι εμβολίζει στοιχεία του φανταστικού μέσα στο κείμενο. Σε αυτό το πλαίσιο, ο συγγραφέας «κλέβει» τεχνηέντως από την αυτοβιογραφία το δικαίωμα να χρησιμοποιεί τον συγγραφέα ως κεντρικό ήρωα και από τη μυθοπλασία το δικαίωμα να καταθέτει ως κομμάτια της ιστορίας δημιουργήματα της φαντασίας του. Αποτέλεσμα αυτής της τεχνικής είναι η δημιουργική συνεύρεση της Επιστήμης με την Τέχνη, του αληθινού με το φανταστικό – και, σε μία πιο τολμηρή μετάφραση, της λογικής με το συναίσθημα.

{jb_quote}«Τελικά στους άλλους κατοικούμε κι εμείς, επειδή οι αφηγήσεις τους είναι υφασμένες με τα δικά μας νήματα».{/jb_quote}

Όλα αυτά συνδιαμορφώνουν ό,τι τελικά είναι το βιβλίο αυτό: Εξομολογήσεις. Κατάθεση προσωπικών σκέψεων, συναισθημάτων και, κυρίως, βιωμάτων, όπως αυτά διαμορφώθηκαν από τις μεγάλες ή μικρές κάποτε εμπειρίες της ζωής, βιωμάτων που υπήρξαν άλλοτε πραγματικά και άλλοτε φανταστικά –μήπως δεν είναι βίωμα ισχυρό ό,τι ζούμε με τη φαντασία ή με τη δυνατότητά μας να ονειρευόμαστε;–, μα σε κάθε περίπτωση προίκισαν και πλούτισαν το υποκείμενό τους. Γιατί, όπως ο ίδιος ο συγγραφέας/αφηγητής δηλώνει: «στο κάτω κάτω της γραφής, μικρή σημασία έχει το τι είναι αλήθεια ή ψέματα. Αυτό που έχει σημασία είναι να υπάρχει η αφήγηση» (σελ. 160). Η επιλογή της εξομολογητικής αφήγησης καταρρίπτει κάθε φραγμό μεταξύ πομπού και δέκτη, στο πλαίσιο που η εξομολόγηση προϋποθέτει αφενός μία στέρεη σχέση εμπιστοσύνης, αφετέρου θεμελιώνει την προσδοκία στη βεβαιότητα ότι τούτη η κατάθεση (προς κάθε πρόθυμο αποδέκτη) θα αποβεί παρήγορη, παραμυθητική και γόνιμη και για τους δύο συμμετέχοντες σε αυτόν τον διάλογο. Τέλος, σε αυτή τη διαλογική εμπειρία συμβάλλει και άλλη μία τεχνική του συγγραφέα, αντλημένη από τον αγαπημένο χώρο του θέατρου, στον οποίο άλλωστε έχει αφοσιωθεί και διακριθεί: συχνά προηγούνται της αφήγησης σκηνικές οδηγίες σχετικά με τον χώρο, τον φωτισμό, τον τρόπο εκφοράς του λόγου και τη μουσική επένδυση, με αποτέλεσμα ο δέκτης να έχει τον ρόλο ενός θεατή που μπορεί και απολαμβάνει βιωματικά τα πάθη του ήρωα. Πρόκειται για τα κεφάλαια εκείνα που τιτλοφορούνται «Αναγνωστική διάταξη», μιας και ο συγγραφέας στήνει ουσιαστικά τον αναγνώστη του σε μια σκηνή θεάτρου, που λίγο απέχει από το θέατρο του παραλόγου που μας επιφυλάσσει η ζωή.

Το τρίτο στοιχείο στο οποίο οφείλει να σταθεί όποιος καταπιαστεί με τη συγγραφική αυτή πρόταση είναι οι χώροι που επιδιώκει να αγγίξει αυτή η εξομολογητική περιδιάβαση των διαλέξεων: ο έρωτας, η βία και ο θάνατος. Θα έλεγε κανείς η αρχή / η γέννηση, ο δρόμος μέσα από την αρετή και την κακία και το τέλος / η ανυπαρξία. Ο Μπλάνκο είναι ένας αιρετικός συγγραφέας τόσο από την άποψη ότι διαθέτει μια άλλη, μοναδική και προκλητική οπτική –ακολουθώντας τον ιερό σκοπό της λογοτεχνίας να επεκτείνει τον στοχασμό πέρα από το κανονικό και να κανονικοποιεί το υπερφυσικό, το μεταφυσικό και το παράλογο– όσο και από τον σκληρό, απροκάλυπτο τρόπο με τον οποίο την καταθέτει στο χαρτί. Σε αυτό το πλαίσιο, κάθε ένα από αυτά τα μεγάλα κεφάλαια της ζωής συναντά τη λογοτεχνία και τη δική της συμβολή στην επανανοηματοδότησή τους. Για τον συγγραφέα, ο έρωτας «σχετίζεται περισσότερο με την απώλεια παρά με τον θρίαμβο» (σελ. 31) και οφείλει να απελευθερώνεται από οποιαδήποτε «καταπιεστική και αναπαραγωγική» ηθική –και, κυρίως, ηθικολογία–, που «μας υποβιβάζει σε μια μονότονη κι ασήμαντη ύπαρξη» (σελ. 47). Ο έρωτας είναι όμορφος ακόμη και στην πιο αποτρόπαια μορφή του, ακόμη κι όταν οδηγεί στην αυτοχειρία, γιατί εδράζεται στην αγάπη που αποτελεί «την πρώτη τεχνολογία που εμείς οι άνθρωποι ανακαλύψαμε για να προοδεύσουμε» (σελ. 68), η δε λογοτεχνία συνιστά έναν τρόπο έκφρασης της αγάπης τούτης, καθώς «βρίσκει λέξεις για να μπορεί να λέει ψέματα για την αλήθεια» (σελ. 63).

{jb_quote}O συγγραφέας στήνει ουσιαστικά τον αναγνώστη του σε μια σκηνή θεάτρου, που λίγο απέχει από το θέατρο του παραλόγου που μας επιφυλάσσει η ζωή.{/jb_quote}

Κορυφαία στιγμή του βιβλίου η αντιμετώπιση της βίας ως «αναμνημόνευσης της ανθρωπιάς μας», ως εξανθρωπιστικού μέσου, ως «επιβεβαίωσης της ανθρώπινης νοημοσύνης μας», αφού «η αποδόμηση στην οποία μας οδηγεί είναι αυτή που μπορεί εν τέλει να μας επιτρέψει να ξαναχτίσουμε τον εαυτό μας» (σελ. 100). Σε αυτό το πλαίσιο, τα πιο μεγάλα γεγονότα βίας αντιμετωπίζονται ως «καρποί της ανθρώπινης πλευράς μας» (σελ. 81). Η δε λογοτεχνία συνιστά το ανθρώπινο δημιούργημα, που «γεννήθηκε ως μια μορφή άσκησης βίας στο πεδίο του πλασματικού» (σελ. 85), στον χώρο του οποίου κανείς «βρίσκει την ομορφιά που μας επιτρέπει να συνεχίσουμε» (σελ. 107). Γιατί, όπως κλείνει στον επίλογο ο συγγραφέας, «μπορεί να υπάρχει ομορφιά στη βία. Γιατί πρέπει να υπάρχει ομορφιά στη βία» (σελ. 133). Και οι λέξεις τίθενται πάντα στην υπηρεσία της ομορφιάς… Γι’ αυτόν τον λόγο μπορούν και υπηρετούν και τον θάνατο. Γιατί για τον Μπλάνκο έχει και ο θάνατος την ομορφιά του. Την εντόπισε με μεγάλη ακρίβεια ο ηλικιωμένος Μεξικανός που συνάντησε ο συγγραφέας μπροστά στα ερείπια του Ουσμάλ: «Άραγε, η κάμπια φαντάζεται ότι το τέλος της είναι η πεταλούδα;» (σελ. 191). Με αυτή τη λογική, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται, ο θάνατος είναι μια «μορφή επιβίωσης» (σελ. 178), που «δεν μας τελειώνει, αλλά μας ξεκινά μάλλον» (σελ. 154), είναι «αυτό που δίνει νόημα στη ζωή μας, αυτό που της προσδίδει σημασία» (σελ. 193). Και ποιος είναι ο κρουνός που μπορεί να μας οδηγήσει στο Mementο mori; Δηλαδή στο να θυμόμαστε ότι θα πεθάνουμε, αλλά και στο να μάθουμε να πεθαίνουμε; Η απάντηση ευκρινέστατη μέσα στο βιβλίο: «το λογοτεχνικό αφήγημα του θανάτου είναι το άριστο αντίδοτο, ώστε να αντέξουμε το αληθινό του δηλητήριο» (σελ. 155). Και λίγο πιο κάτω: «Η μόνη διαφυγή από την επιταγή τού να ζεις ή να πεθαίνεις είναι η τέχνη. Δεν υπάρχει άλλη διέξοδος» (σελ. 183).

Είμαστε τυχεροί που η Δέσποινα Σαραφείδου ανέλαβε τη μετάφραση τούτου του βιβλίου, καθώς φρόντισε να μεταλαμπαδευτεί το νόημα ως βίωμα. Συνέτριψε, με λίγα λόγια, όποιο φραγμό μπορούσε να θέσει η γλώσσα, που θα παρακώλυε την καταβύθιση στο νόημα: μας παραχώρησε ατόφια την Ιδέα. Έτσι, απαρακώλυτα πλέον ο Σέρχιο Μπλάνκο μάς κληροδοτεί μέσα από τις Εξομολογήσεις του ένα εργαλείο για να μάθουμε να εξομολογούμαστε πρώτα στον εαυτό μας κι έπειτα στους άλλους ότι σε αυτό που ονομάζεται θέατρο της ζωής, είμαστε εμείς οι ίδιοι που κινούμε τον πρωταγωνιστή εαυτό μας στις μεγάλες και μικρές σκηνές που κατακλύζονται από έρωτα, που μας ωθούν κάποτε στη βία και που μας αφήνουν μετέωρους μπροστά στην αλήθεια του θανάτου. Το πώς θα γραφτεί το σενάριο της ζωής του καθενός σίγουρα δεν είναι κάτι που μπορεί να το ελέγξει – και ασφαλώς τίποτα δεν εγγυάται ότι, αν το ήλεγχε, αυτό θα ήταν ενδιαφέρον. Το πώς θα υποδυθεί, όμως, ο καθένας τον ρόλο του, με πόσο πάθος ή πόσο λάθος θα τον αποδώσει, είναι κάτι που επαφίεται στον ίδιο. Αρκεί να μπορεί να συμβιβαστεί με την ιδέα ότι το πάθος και το λάθος έχουν και τα δυο περίσσια ομορφιά.

Εξομολογήσεις
Τρεις διαλέξεις αυτομυθοπλασίας περί έρωτος, βίας και θανάτου
Sergio Blanco
μετάφραση: Δέσποινα Σαραφείδου
Ροές
200 σελ.
ISBN 978-960-283-549-4
Τιμή €14,00