Το ραντεβού στη Σαμάρα

Ενας έμπορος στη Βαγδάτη έστειλε τον υπηρέτη του στην αγορά για ψώνια. Αυτός γύρισε κατατρομαγμένος. «Στην αγορά με έσπρωξε κάποιος με απειλητική χειρονομία. Γυρίζω και βλέπω ότι ήταν ο θάνατος. Δώσε μου το άλογό σου να πάω μακριά στη Σαμάρα να μη με βρει». Ο έμπορος δίνει το άλογο και ο υπηρέτης τρέχει όσο πιο γρήγορα μπορούσε. Πάει ο έμπορος στην αγορά βλέπει τον θάνατο και του λέει. «Γιατί απείλησες τον υπηρέτη μου σήμερα το πρωί;» «Δεν τον απείλησα», απαντάει, «απλώς ήταν έκπληξη που τον είδα στη Βαγδάτη, καθώς είχα ραντεβού μαζί του απόψε στη Σαμάρα».

Το ραντεβού

στη Σαμάρα, η προσπάθεια αποφυγής του απευκταίου, βοηθάει την εκπλήρωσή του, το κάνει αναπόφευκτο. Οι γονείς του Οιδίποδα έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μην εκπληρωθεί ο χρησμός ότι το παιδί θα σκοτώσει τον πατέρα του. Αλλά οι φαινομενικά αποτελεσματικές ενέργειές τους οδήγησαν στην εκπλήρωση του χρησμού. Κάπως έτσι σε ραντεβού στη Σαμάρα βρίσκονται σήμερα το κόμματα της Κεντροαριστεράς και της Αριστεράς. Ολα επιδιώκουν την ήττα της Νέας Δημοκρατίας και του Μητσοτάκη στις επόμενες εκλογές. Αυτό επαναλαμβάνουν συνεχώς και αδιαλείπτως σε κάθε συνέντευξη, δήλωση, διαφήμιση και μπαίνουν σε έναν πλειοδοτικό διαγωνισμό. Ποιος θα μειώσει περισσότερο την τιμή της βενζίνης (και ποιος όχι), ποιος θα δώσει 13ο μισθό και 13η σύνταξη (και ποιος όχι), ποιος θα δώσει νέα επιδόματα, ποιος θα βοηθήσει τους ανθρώπους που χρωστάνε, ποιος θα τηρήσει καλύτερα τους δημοσιονομικούς περιορισμούς (αυτό χαμηλόφωνα και κάπως ντροπιασμένα). Είναι απαραίτητα όλα, και περισσότερα βέβαια, στην οικονομική ασφυξία που υποφέρουν οι πολίτες. Ολοι είναι κατά της διαφθοράς, των σκανδάλων, της καταστολής, του καθεστωτισμού. Οι διαφορές είναι στις λεπτομέρειες, λίγο περισσότερο λάδι, λιγότερο ξίδι. Μόνο που δεν φτάνουν. Ανάλογα λέει και η κυβέρνηση από ισχυρότερη θέση γιατί τα ψίχουλα που υπόσχεται τα δίνει τώρα, όχι στο αβέβαιο μέλλον. Κάνει ό,τι μπορεί η αριστερή αντιπολίτευση για να πάει στη Σαμάρα.

Υπάρχουν διαφορές, αλλά όχι η κρίσιμη διαφορά. Ανταγωνίζονται οι (κέντρο)αριστεροί για το ποιος θα είναι δεύτερος και αγωνιούν γιατί «η βελόνα έχει κολλήσει». Θα κερδίσουμε έστω και με μία ψήφο, ή εγώ ή κανείς, θα μπούμε στη Βουλή αν καταγγέλλουμε τους πρώην δικούς μας. Αλλά δυστυχώς η βελόνα έχει «κολλήσει» συνολικά. Ενώ η λαϊκή δυσαρέσκεια, η αγανάκτηση, ο θυμός γιγαντώνονται, η όλη Αριστερά φαίνεται να έχει πιάσει ταβάνι. Διάφορες θεωρίες προσπαθούν να το εξηγήσουν: κοινωνία χαμηλών προσδοκιών, κόπωση, αποπολιτικοποίηση, απάθεια. Αλλά αυτά ακούγονται εδώ και χρόνια και δεν φαίνεται να έχουν αλλάξει τη συμπεριφορά των κομμάτων. Ελεγα στο προηγούμενο ότι για τον Μπένγιαμιν «αν δεν μιλάς για τον καπιταλισμό, δεν μπορείς να μιλήσεις για τον φασισμό» και για τον Χόρκχαϊμερ «κάθε φασισμός είναι αποτέλεσμα της αποτυχίας του κομμουνισμού» (https://www.efsyn.gr/themata/1492094/giati-xehastike-to-pote-xana/). Παραφράζοντας η επιτυχία της (ακρο)δεξιάς είναι αποτέλεσμα της υποχώρησης της (κεντρο)αριστεράς.

Ας εξετάσουμε τους λόγους. Τα μοντέλα του προηγούμενου αιώνα απέτυχαν. Ο κομμουνισμός βγήκε από την Ιστορία. Η σοσιαλδημοκρατία, μετά την υιοθέτηση του νεοφιλελευθερισμού, παρήκμασε και συμβολίζεται από τον νεολογισμό «πασοκοποίηση», την ολοκληρωτική παρακμή ενός πάλαι ποτέ ισχυρού κόμματος διακυβέρνησης. Εχουμε και «συριζοποίηση», την πολλαπλή σαλαμοποίηση του ΣΥΡΙΖΑ μετά την απώλεια της κυβέρνησης. Τα δύο κόμματα πλήρωσαν την εγκατάλειψη των αξιών τους. Μετά τις ήττες του 2019 και 2023 πολλοί υποστήριξαν ότι το μόνο ρεαλιστικό πρόγραμμα σήμερα για ένα ριζοσπαστικό κόμμα είναι ο κεντροαριστερός ρεφορμισμός που βελτιώνει τις χειρότερες «καταχρήσεις» του νεοφιλελευθερισμού. Είναι κλασικό λάθος όσων δεν μελετούν την Ιστορία. Η πολιτική αντιπαράθεση, η σύγκρουση ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά, δεν μπορεί να γίνεται σε ένα ιδεολογικό κενό. Η Δεξιά υπόσχεται την επαρκή διακυβέρνηση, τον νεοφιλελευθερισμό και την κουλτούρα της ατομικής επιτυχίας που οδηγεί σε πλούτο, ασφάλεια και καταναλωτική ευδαιμονία. Εχει πείσει αρκετούς ανεξάρτητα από εισόδημα ή τάξη. Αλλά τώρα το αφήγημα υποχωρεί και αντικαθίσταται από έναν ακροδεξιό, εθνικιστικό και πατριαρχικό λόγο. Υπόσχεται τη θαλπωρή της κοινότητας, την ψευδαίσθηση της ανωτερότητας, την επιβολή επί των ασθενέστερων και τη δαιμονοποίηση των διαφορετικών. Η Αριστερά; Περιορίζεται σε αναφορές στους νέους τεχνοκράτες, τα άριστα στελέχη της που υπόσχονται αποτελεσματικότερη business as usual, καθώς αρχίζει να χάνει τη λάμψη της. Οι ηγεσίες όμως παραμένουν παλιές και βαρετές.

«Πασοκοποιηση»: Ολοκληρωτική παρακμή ενός πάλαι ποτέ ισχυρού κόμματος διακυβέρνησης. «Συριζοποίηση»: πολλαπλή σαλαμοποίηση του ΣΥΡΙΖΑ μετά την απώλεια της κυβέρνησης.

Η Αριστερά πάντοτε πρότασσε ένα ριζικά διαφορετικό σχέδιο, ένα συνεχές και θεμελιακό στοίχημα με την Ιστορία. Εναν άλλο, καλύτερο και πιο δίκαιο κόσμο που δεν υπάρχει ακόμα, αλλά θα έρθει. Η αριστερή απάντηση επομένως πρέπει να περιέχει ένα όραμα για την καλή ζωή και προτάσεις για ζητήματα που έχει παραμελήσει. Η οικονομική δυσπραγία μπορεί να βρίσκεται στη ρίζα των προβλημάτων, αλλά βιώνεται μέσα από καθημερινές προσωπικές εμπειρίες: τη μοναξιά, τη βία, τον κοινωνικό αποκλεισμό, την οικογενειακή διάλυση, την κοινωνική αποσύνθεση, την ηθική απαξίωση, την πνευματική φτώχεια, τον εθισμό, τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Η απαξίωση της τάξης, της φυλής, του φύλου συχνά γίνεται αισθητή μέσα από μη οικονομικές πτυχές της ζωής. Το όραμα σκιαγραφεί το πώς πρέπει να ζούμε, για ποιον να νοιαζόμαστε, τι δίνει νόημα στη ζωή. Ξεκινά από βασικές παραδοχές για τον σκοπό και τα θεμέλια της κοινωνικής ευημερίας, της ατομικής ταυτότητας, της συλλογικής κοινωνικότητας. Παίρνει πρακτικό νόημα με ιστορίες, παραδείγματα, ήρωες προς μίμηση και δράκους προς αποφυγή. Σαν την καλή λογοτεχνία που φτιάχνει μια άλλη πραγματικότητα και μας βάζει μέσα της, έτσι και το αριστερό όραμα χτίζει έναν ρεαλιστικό αλλά ανύπαρκτο ακόμα κόσμο, ένα φιλόξενο αφήγημα της καλής ζωής. Εγκαταλείπει τον ναρκισσισμό των μικρών διαφορών, την εχθρότητα προς τους «όμορους», την πλειοδοσία στα ίδια. Μόνο ένα συναρπαστικό όραμα έξω από το κουτί και κάποιας μορφής αριστερή συμπόρευση μπορεί να αποτρέψει το ραντεβού των αριστερών στη Σαμάρα.

●Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου

Το νέο βιβλίο του Κώστα Δουζίνα «Η Επιθυμία του Νόμου. Κριτική, Δίκαιο, Πολιτική» μόλις εκδόθηκε (Νήσος 2026)