Τα βέλη της πατριαρχίας

Ο όρος «τοξικός» προέρχεται από τη συνήθεια των αρχαίων μας προγόνων να αλείφουν με δηλητήριο την αιχμή του βέλους στο τόξο τους. «Τοξικό φάρμακο» ήταν η αρχική ονομασία αυτού του δηλητήριου, οπότε το επίθετο «τοξικός» κατέληξε να σημαίνει «δηλητηριώδης». Η «τοξική αρρενωπότητα» εισέβαλε ως όρος τα τελευταία χρόνια στο λεξιλόγιό μας για να χαρακτηρίσει την επιθετική, ενίοτε και βίαιη ανδρική συμπεριφορά, απαξιωτική απέναντι στις γυναίκες, εμποτισμένη με διάθεση κυριαρχίας και επιβολής.

Αυτόν τον όρο επέλεξε ο

Νίκος Μάντης ως τίτλο στο νέο του βιβλίο, μια συλλογή από είκοσι ένα διηγήματα, χρησιμοποιώντας τον όμως περισσότερο με χροιά ειρωνική, παρά σαν ταμπέλα για να συστεγάσει τις συμπεριφορές των ηρώων του. Αλλωστε, οι ήρωές του, ακόμη κι αν στρέφουν το τόξο τους προς τον Αλλο, καταλήγουν τα βέλη τους να μπήγονται συχνά στο ίδιο τους το σώμα.

Αντρες με ουλές από παιδικά τραύματα, χωρισμούς ή θανάτους, άντρες που από μια μεταστροφή της τύχης ή της εποχής βρίσκονται ξάφνου σε υποδεέστερη θέση από τη σύντροφό τους στον επαγγελματικό ή τον καλλιτεχνικό στίβο, άντρες σε πρόσκαιρη ή σταθερή πτώση, με κρίση ταυτότητας και ρόλου, αυτούς βάζει κάτω από τον φακό ο συγγραφέας. Η ευαλωτότητα των αρρένων ηρώων του δεν παρουσιάζεται πάντα ως εχέγγυο ευαισθησίας, ούτε η δυσμενής τους θέση προκαλεί αναγκαστικά αισθήματα συμπάθειας στον αναγνώστη. Παρ’ όλο που σε αρκετά διηγήματα ο συγγραφέας μάς ωθεί να συμπάσχουμε με τους αμήχανους ή δειλούς, συχνά κλονισμένους ήρωές του, σύντομα αντιλαμβανόμαστε ότι δεν εξαντλείται εκεί η πρόθεσή του. Σκοπός του δεν είναι να παρουσιάσει τον σύγχρονο άνδρα ως οσιομάρτυρα μιας κοινωνίας που του τραβά το χαλί κάτω από τα πόδια, ούτε φυσικά να επαναφέρει σε ισορροπία την πλάστιγγα του δημόσιου αισθήματος που όλο και πιο πολύ γέρνει προς την πλευρά της παραγκωνισμένης και αρκούντως κακοπαθημένης γυναικείας πλευράς.

Ο Μάντης βυθίζει την πένα του στη σύγχρονη πραγματικότητα των δύο φύλων, ανατέμνει τη δυναμική όχι μόνο της σχέσης τους αλλά και του ευρύτερου πατριαρχικού περιβάλλοντος που τη γεννά ή τη συντηρεί και με διαυγή ματιά μάς ωθεί, όχι να καταγγείλουμε ή να ταυτιστούμε, αλλά μάλλον να στοχαστούμε. Οπως στο θαυμάσιο If you love somebody, set them free, ο ήρωας ανακαλεί μια παλιά ερωτική του ιστορία που εξελίχθηκε σε ένα βίαιο, σκληρό επεισόδιο, με τρόπο που μας κάνει να τη δούμε από την οπτική γωνία του θύτη, όχι για να αποσπάσει για χάρη του άφεση αμαρτιών, αλλά για έναν πιο απαιτητικό άθλο: την κατανόηση των αιτιών, την ψηλάφηση των κρίκων της αλυσίδας που οδηγεί στη βία.

Ο συγγραφέας δεν σχολιάζει παρά μόνο υπαινίσσεται, άλλοτε ευθέως κι άλλοτε πλαγίως, μέσω της πλοκής, ακολουθώντας την περίφημη οδηγία «show, don’t tell». Συχνά μάλιστα ούτε καν υπαινίσσεται, παρά μόνο κινητοποιεί τη σκέψη, θέτοντας ερωτήματα όπως: Σε μια καπιταλιστική κοινωνία, τι θα σήμαινε το πέρασμα της εξουσιαστικής σκυτάλης από τον άντρα στη γυναίκα; Θα γεννούσε μήπως παρόμοιες σεξιστικές συμπεριφορές, όπως στο ομώνυμο της συλλογής διήγημα; Ο Μάντης περιγράφει θαυμάσια την εποχή μας, τις σχέσεις και τις έξεις μας, με σκέψη πολιτική, με χιούμορ, με τρυφερότητα αλλά και με ολοφάνερο αυτοσαρκασμό, όπως στο απολαυστικό «Υστεροφημία».

Η θεματική του βιβλίου, συνεκτική αλλά και ποικίλη στις επιμέρους πλευρές της, ενισχύεται από την εύπλαστη, σύγχρονη γλώσσα καθώς και από τον παιγνιώδη αλλά και ουσιαστικό πειραματισμό με τη μορφή: κάποια διηγήματα έχουν διαλογική μορφή, σαν θεατρικά μονόπρακτα, ένα είναι γραμμένο σε στίχους, σε ένα άλλο οι φράσεις που ξεστομίζονται, χωρισμένες με παύλες, σκόπιμα δημιουργούν σύγχυση σε σχέση με το πρόσωπο που τις αρθρώνει, όπως και με τον χρόνο στον οποίο αναφέρονται, καθώς αποτυπώνουν τη σύγχυση στο μυαλό ενός ηλικιωμένου με άνοια. Ενδιαφέρουσα επίσης η συνομιλία με τις φωτογραφίες που παρεμβάλλονται ανάμεσα στα διηγήματα, δημιουργώντας ένα επιπλέον ερέθισμα για αίσθημα και σκέψη.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις