Η μνήμη ως θραύσμα

Ορισμένα μυθιστορήματα ακουμπάνε σε μια ιδέα. Αλλα συλλαμβάνονται από μια εμβληματική εικόνα. Στην περίπτωση του νέου βιβλίου του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη, η αφετηρία μοιάζει να βρίσκεται σε μια ιστορική σκηνή τόσο βίαιη, ώστε να αρνείται να ξεχαστεί: οι ανάπηροι του Αλβανικού Μετώπου, άνθρωποι που είχαν ήδη πληρώσει με το σώμα τους τον πόλεμο, οδηγούνται στην εκτέλεση από τις δυνάμεις του κατοχικού κράτους.

Από αυτή τη σκοτεινή εικόνα ξεδιπλώνεται το Νοσοκομείο «Σωτηρία». Εδώ συναντιούνται οι φυματικοί των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα, οι πολιτικοί κρατούμενοι της Κατοχής, οι ποιητές,

οι εξόριστοι, οι ανώνυμοι ασθενείς, οι νεκροί. Κάθε θάλαμος, κάθε φάκελος, κάθε ξεχασμένη βαλίτσα κρύβει μια αφήγηση που περιμένει να ανασυρθεί από τη λήθη. Η ασθένεια αποτελεί το έναυσμα για μια ευρύτερη αναζήτηση. Το σώμα που νοσεί, καθώς μεταμορφώνεται σε ενεργό στοιχείο της αφήγησης, γίνεται πεδίο συνάντησης διαφορετικών χρόνων, συλλογικών ιστοριών και οδύνης.

Ο ασθενής αφηγητής του βιβλίου, Μωυσής Παναγιωτίδης, ανατρέχει στις μορφές της Μαρίας Πολυδούρη και της Φιλησίας Στάθη-Πουλιοπούλου, του Παντελή Πουλιόπουλου, του Γιάννη Ρίτσου, της Σωτηρίας Μπέλλου, αλλά και πολλών ακόμη καλλιτεχνών και πολιτικών που τεκμαίρεται ότι σχετίστηκαν με το νοσοκομείο (Πλουμπίδης, Μπελογιάννης κ.ά.) συμπυκνώνοντας δεκαετίες κοινωνικών, πολιτικών και ανθρώπινων συγκρούσεων. Ενσωματώνοντάς τες δημιουργικά στον αφηγηματικό του ιστό, αναδεικνύει το «Σωτηρία» ως έναν τραγικό και ιδιότυπο τόπο μνήμης. Κριτικό βλέμμα, προσωπικές αναμνήσεις, ιστορικά ντοκουμέντα, ημερολογιακές καταγραφές, επιστολές, λογοτεχνικές αναφορές και ερευνητικά ευρήματα συνυπάρχουν σε ένα πολυκερματισμένο, πολυφωνικό σύνολο.

Η επιλογή αυτή ανταποκρίνεται στην ίδια τη φύση του θέματος. Η μνήμη λειτουργεί αποσπασματικά, η ασθένεια διακόπτει τη συνέχεια της καθημερινότητας και η Ιστορία φτάνει στο παρόν μέσα από θραύσματα. Η παιδική ανάμνηση με τη φακή που βλασταίνει στα παράθυρα του σχολείου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το φαινομενικά ασήμαντο περιστατικό μετασχηματίζεται σταδιακά σε εικόνα που συνδέεται με τη μητέρα, τον έρωτα, την ασθένεια και, τελικά, με τον θάνατο, υπερβαίνοντας τα όρια του ρεαλισμού, χωρίς όμως να αποκόπτεται από την εμπειρία.

Το βιβλίο, εκτός από τα τραύματα και τα οικογενειακά αδιέξοδα του αφηγητή του, τη μεγάλη θεματική πυκνότητα και τη συνύπαρξη γνωστών και άγνωστων ιστορικών προσώπων και γεγονότων –προϊόν εκτεταμένης έρευνας του συγγραφέα– καθώς και τα πολλαπλά αφηγηματικά του επίπεδα, διερευνά ταυτόχρονα τους όρους με τους οποίους η ιστορία, ατομική και συλλογική, μπορεί να αφηγηθεί. Από τις πρώτες σελίδες γίνεται σαφές ότι ο συγγραφέας απορρίπτει τη γραμμική εξιστόρηση.

Το μυθιστόρημα σχολιάζει διαρκώς τον εαυτό του. Αυτή η μορφή μετα-αφηγηματικότητας αποκτά υπαρξιακό βάρος, καθώς συνδέεται άμεσα με τη φθορά του σώματος και τη συνείδηση της θνητότητας. Ο ασθενής-αφηγητής δεν αμφιβάλλει μόνο για το βιβλίο που γράφει· αμφιβάλλει εξίσου για το αν θα προλάβει να το ολοκληρώσει. Αλλωστε: «ουδέν ψευδέστερον της πληρότητος». Η δήλωση θα μπορούσε να θεωρηθεί αισθητική και ηθική διακήρυξη του ίδιου του βιβλίου.

Ο Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης, συγγραφέας σημαντικών πεζογραφημάτων, μεταξύ των οποίων και τα βραβευμένα Εξοδα Νοσηλείας (2020) και Χιόνι των Αγράφων (2021), επιχειρώντας να αφουγκραστεί τις φωνές όσων έμειναν στις παρυφές της επίσημης Ιστορίας, δεν μένει σε μια οριστική και μονοσήμαντη ερμηνεία της. Ψάχνει τα ίχνη, τα απομεινάρια, τις μικρές ανθρώπινες λεπτομέρειες που επιβιώνουν μέσα στα ερείπια του χρόνου. Το Νοσοκομείο Σωτηρία, ένα από τα πιο άρτια μυθιστορήματά του, συνομιλεί δημιουργικά με ορισμένες από τις σημαντικότερες παραδόσεις της νεότερης ελληνικής πεζογραφίας, από τα βιβλία του Δημήτρη Χατζή και του Μάριου Χάκκα έως τις πιο πρόσφατες μορφές αρχειακής και μεταμυθοπλαστικής γραφής, διαμορφώνοντας παράλληλα τη δική του ξεχωριστή φωνή.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις