Όταν o «άγνωστος» συναντά τον αλγόριθμο

Η τραγωδία της Marfin αποτελεί μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, όμως η απαίτηση για δικαιοσύνη δεν μπορεί γίνει το άλλοθι για παρεκκλίσεις από τις δικονομικές εγγυήσεις.

Όσα μαθαίνουμε προκαλούν εύλογο νομικό προβληματισμό και μια «ανατριχίλα» σε ανθρώπους που έχουν βιώσει αντίστοιχη ποινική μεταχείριση με μοναδικά ευρήματα, ούτε καν ενδείξεις, ατάκτως ερριμμένες φωτογραφίες που η Αστυνομία αποφασίζει να συνθέσει με εικασίες και

Η αφετηρία φαίνεται να είναι ένα ανώνυμο email. Δεν είναι η πρώτη φορά που οι γερανοί του Ιβύκου εμφανίζονται. Στο παρελθόν είχαμε ανώνυμα τηλεφωνήματα και επιστολές. Η τεχνολογία αλλάζει, αλλά το modus operandi της ανωνυμίας παραμένει το ίδιο. Δεν θα σβήσει ποτέ από τη μνήμη των συμμετεχόντων σε δίκη των μελών της Συνωμοσίας Πυρήνων της Φωτιάς, όταν αστυνομικός κατέθεσε ότι η Αστυνομία ενώ μπορεί δεν θέλει να ταυτοποιεί τον αριθμό που καλεί ανώνυμα, ούτε καν για να αξιολογήσει την πηγή της πληροφορίας, για να μην αποτρέψει τον πολίτη να κάνει καταγγελίες!

Μία ανώνυμη πληροφορία, δε, νομιμοποιείται να δικαιολογήσει τη διερεύνηση μιας τέτοιας υπόθεσης, ενώ σε άλλες περιπτώσεις παραμένουν ως έγγραφα μέσα σε δικογραφίες οι οποίες απαξιώνονται κιόλας από τα δικαστικά συμβούλια. Ο ανώνυμος πληροφοριοδότης δεν εξετάζεται, δεν αντεξετάζεται, δεν αξιολογείται η αξιοπιστία του, δεν ερευνώνται τα κίνητρά του. Σε ένα κράτος δικαίου, η ανωνυμία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε υποκατάστατο της απόδειξης. Ειδικά στην περίπτωση αυτή, ήδη έχει πληγεί η αξιοπιστία της, κατονομάζοντας πρόσωπο ως ένοχο ενώ βρισκόταν έγκλειστο στις φυλακές.

Ακόμη μεγαλύτερο προβληματισμό προκαλεί ο τρόπος της ταυτοποίησης. Αξιοποιήθηκαν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για την ανάλυση φωτογραφιών και βίντεο, με σημαντικό μέρος, αν όχι αποκλειστικό, της σύγκρισης να αφορά την ένδυση.

Οταν το στοιχείο που αναγνωρίζεται είναι ένα φούτερ, ένα ζευγάρι παπούτσια, μια τσάντα πλάτης ή ένα μπουφάν μαζικής παραγωγής, χωρίς μοναδικά χαρακτηριστικά, γεννάται ένα κρίσιμο ερώτημα: ταυτοποιείται ένας άνθρωπος ή μια ιδεολογική αισθητική;

Ολόκληρες γενιές νέων φορούν τις ίδιες μάρκες, λογότυπα, αθλητικά παπούτσια και κρατούν τις ίδιες τσάντες. Στον ευρύτερο αντιεξουσιαστικό χώρο, αλλά και πολύ πέρα από αυτόν, οι επιλογές αυτών των ενδυμάτων που φορούσαν οι φερόμενοι δράστες ήταν ο κανόνας. Η εμφάνιση όμως δεν μπορεί να μετατραπεί σε ποινικό αποτύπωμα και αυτό έχει κριθεί και νομολογιακά.

Το μεγαλύτερο ζήτημα γεννάται πλέον μετά την απόφαση της προσωρινής κράτησης, η οποία δεν επιτρέπεται να «υποτάσσεται» στο κοινό περί δικαίου αίσθημα. Όταν μάλιστα δεκαέξι χρόνια οι συλληφθέντες δεν έχουν απασχολήσει, απαιτείται ακόμη αυστηρότερη αιτιολόγηση. Η κοινωνία ορθά ζητά δικαιοσύνη, οφείλει όμως να απαιτεί και αποδείξεις που να αντέχουν στον πιο αυστηρό δικαστικό έλεγχο και όχι να εξυπηρετούν το σύμπλεγμα των δογμάτων «νόμος και τάξη» και «του σοκ».

Η ιστορία έχει διδάξει ότι οι μεγάλες ποινικές υποθέσεις είναι εκείνες στις οποίες δοκιμάζεται περισσότερο η αντοχή των θεσμών, όμως, όπως έλεγε ο Βολτέρος: η Δικαιοσύνη ξεκινά με το θάρρος να προστατεύσουμε τους αθώους, ακόμα και όταν η βεβαιότητα είναι απρόσιτη. Η πραγματική Δικαιοσύνη απαιτεί αυτοσυγκράτηση και είναι η άρνηση να βλάψεις εκείνους που μπορεί να είναι αθώοι. Δυστυχώς, αυτή η προσωρινή κράτηση, με αυτά τα στοιχεία που βλέπουμε, το πιο πιθανό είναι να καταλήξει σε μια άδικη προσωρινή κράτηση 18 μηνών.

Κλείνοντας, φαίνεται τα τελευταία χρόνια να έχουμε μετακινήσει αθόρυβα τα όρια του κράτους δικαίου για ορισμένες υποθέσεις και αυτό δεν θα αργήσει να γίνει ο κανόνας. Το κράτος δικαίου δεν κινδυνεύει όταν αφήνει έναν ένοχο να δικαστεί με όλες τις εγγυήσεις, αλλά κινδυνεύει «θανάσιμα» όταν, στην αγωνία του να βρει έναν ένοχο, αρχίζει να κάνει εκπτώσεις στις ίδιες τις εγγυήσεις, τους θεσμούς και τους κανόνες που το θεμελιώνουν.

*Δικηγόρος LLM