Μνημόσυνο γεύμα

Στο Κρητικό πιλάφι, μια αγχώδης, «τελειομανής» μητέρα μετρά, ανακατεύει, ψήνει, φροντίζει τις λεπτομέρειες για το κυριακάτικο τραπέζι και τη διατήρηση μιας κατά τα φαινόμενα -εδώ και χρόνια- σταθερά διαμορφωμένης οικογενειακής κανονικότητας. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη, λίγο ώς πολύ, γνωστή οικιακή συνθήκη διαφαίνεται σταδιακά κάτι ανεξήγητα δυσοίωνο. Η περιγραφή της προετοιμασίας, ενώ ανήκει στη γυναίκα που μαγειρεύει για τα παιδιά της, επί της ουσίας φέρει τη σφραγίδα μιας βασανισμένης μεσήλικης που δρα ψευδαισθητικά, σαν να μπορεί η σωστή θερμοκρασία και η ακριβής σειρά των υλικών να ανατρέψουν

Οι σκέψεις της Αλεξάνδρας, συνταξιούχου λυκειάρχισσας και καθηγήτριας Φυσικής, ενώ διαχέονται στο μαγείρεμα και στις άπειρες εκδοχές του εαυτού και του κόσμου, στην πραγματικότητα έχουν παγιδευτεί σε μια Κυριακή που επαναλαμβάνεται, σε ένα τραπέζι που δεν έχει σκοπό τη συνεύρεση, τη συνέχεια, τη ζωή∙ σε ένα γεύμα που ετοιμάζεται για να δοθεί τελικά σε μια δομή μεταναστών, ενώ τα πρόσωπα για τα οποία προοριζόταν δεν έχουν πια ανάγκη από τίποτε.

Η επίμονη, στα όρια του ψυχαναγκασμού, προπαρασκευή του, έτσι όπως περιγράφεται στον ασθματικό, σχετικά ανερμάτιστο και έκδηλα συνειρμικό μονόλογο της αφηγήτριας, υποκρύπτει μια τραγωδία. Κάτω από τις μαρέγκες, τα τυριά, τα κρέατα, τις πίτες και το «γαμοπίλαφο» υπάρχει μια μάνα που πενθεί αναμοχλεύοντας το παρελθόν, για να μείνει τελικά, μεταξύ άλλων δεινών, στην ίδια αδυσώπητη ερώτηση: Αυτό που έπραξε ήταν έγκλημα ή πράξη αγάπης και ευεργεσίας; Και για ποιον; Για τον ανάπηρο γιο ή για την ίδια που δεν άντεχε να τον βλέπει να υποφέρει; Η αμφιβολία ξεπερνά το συγκεκριμένο περιστατικό και υπονομεύει κάθε της κίνητρο. Η μητρική αγάπη, που συνήθως περιγράφεται με όρους απόλυτης αυτοθυσίας, αμφισβητείται. Η απώλεια δεν καλύπτεται, η ενοχή δεν εξαγνίζεται, το παρελθόν, τα γεγονότα, οι ανθρώπινες πράξεις και αξίες δεν υπακούουν στη λογική. Η κουζίνα μετατρέπεται σε δικαστήριο-κολαστήριο, για μια ύπαρξη που δεν ζητά εύκολα συγχώρεση ούτε μπορεί να προσφέρει στον εαυτό της μια καθαρή εξήγηση.

Η αφηγήτρια αναγκάζεται να παραδεχθεί πως μέσα στην ίδια της την αγάπη πιθανόν να ελλοχεύει ένα στοιχείο ακραίας χειριστικότητας και αυτοπροστασίας. Αυτή η υποψία αποκλείει τη λύτρωση και είναι πιο οδυνηρή από την ενοχή της. Παράλληλα, το οικογενειακό της δράμα συνδέεται με ένα συλλογικό έγκλημα, τον φόρο αίματος στους ελληνικούς δρόμους και, ειδικότερα, στον ΒΟΑΚ. Η οργή εκείνης που, εκτός από έναν άπιστο σύζυγο, μέσα σε ένα λεπτό έχασε γιο και κόρη, στρέφεται προς την πολιτεία, την κουλτούρα της ανοχής και της ταχύτητας, τη «μαγκιά», την κοινωνική αδιαφορία που συνηθίζει να βαφτίζει το προβλέψιμο «κακή ώρα». Ωστόσο, αν το δυστύχημα αποκαλύπτει τη δημόσια ευθύνη, η προσωπική τραγωδία δεν εξαντλείται στην πολιτική της διάσταση. Ακόμη και όταν εντοπιστούν οι ελλιπείς δομές, μένει ο άνθρωπος που πρέπει να συνεχίσει να ζει με ό,τι συνέβη.

Οπως και σε προηγούμενα μυθιστορήματά της -ανάμεσά τους το Σναφ (2010) και κυρίως το Χερουβίμ στη μοκέτα (2006), όπου η σταδιακή αποκάλυψη μέσω της σπουδής για την οικιακή καθαριότητα γίνεται κεντρικό δομικό στοιχείο- η βραβευμένη συγγραφέας και ακαδημαϊκός Ελένη Γιαννακάκη, στο Κρητικό πιλάφι, μας χαρίζει ένα από τα πιο επιδραστικά και σπαρακτικά αφηγήματα-ψυχογραφήματα της σύγχρονης πεζογραφίας. Στο βιβλίο της δεν βιάζεται να αποκαλύψει αυτό που κρύβεται πίσω από την επιφάνεια με μια άμεση περιγραφή της συμφοράς. Το αφήνει να διαρρέει στον μονόλογο της ηρωίδας της, μέσα από πληροφορίες για το μαγείρεμα, μνήμες, σιωπές, εκρήξεις θυμού, άσχετες σκέψεις και στοχασμούς, αρνούμενο να κλείσει την πληγή με μια καθησυχαστική απάντηση.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις