Μνήμη εν κινήσει

Η μνήμη δεν αποτελεί στον Στρατή Χαβιαρά (1935-2020) έναν χώρο επιστροφής, αλλά έναν τρόπο κατοίκησης του κόσμου. Η ποίησή του κινείται ανάμεσα στα τραύματα της Ιστορίας, στη δυναμική της γλώσσας, στην εμπειρία της εξορίας, της εργασίας και της μετακίνησης, μετατρέποντας το προσωπικό βίωμα σε συλλογική εμπειρία.

Η συγκεντρωτική έκδοση Ποιήματα 1963-2018 που περιλαμβάνει το σύνολο της ποιητικής του παραγωγής μαζί με τα ανέκδοτα ποιήματα των τελευταίων χρόνων της ζωής του, προσφέρει μια εξαιρετική αφορμή να

Η ποίηση του Χαβιαρά δεν περιορίζεται στη θεματική της διασποράς ούτε εξαντλείται στη βιωματική καταγραφή της μετανάστευσης. Εκείνο που τη χαρακτηρίζει είναι η αέναη κίνηση ανάμεσα στην ατομική και τη συλλογική μνήμη, στον ιδιωτικό χώρο και τη δημόσια σφαίρα, στον ρεαλισμό της μαρτυρίας και τον λυρισμό. Από την Κυρία με την πυξίδα έως τη Νεκροφάνεια και τα ανέκδοτα ποιήματα της τελευταίας περιόδου, ο ποιητικός του λόγος δεν εγκαθίσταται οριστικά σε έναν τόπο ή αποβλέπει σε μια ταυτότητα.

Οι εικόνες του μετατοπίζονται αδιάκοπα, η γλώσσα λειτουργεί ως χώρος αναζήτησης, ενώ η μνήμη δεν λειτουργεί ως στατική ανάμνηση αλλά ως δύναμη ανασύνθεσης της εμπειρίας και επαναπροσδιορισμού του παρόντος.

Το Βερολίνο, η Ελλάδα και η Αμερική παύουν να είναι γεωγραφικά σημεία αναφοράς, καθώς μετατρέπονται σε τόπους όπου δοκιμάζονται η μνήμη, η Ιστορία και η γλώσσα. Η εργασία, ο πόλεμος, οι νεκροί, η θάλασσα, οι πέτρες, οι καθημερινοί άνθρωποι συνθέτουν το πολύχρωμο ψηφιδωτό ενός ποιητικού τοπίου, όπου το προσωπικό και το ιστορικό αλληλοσυμπληρώνονται.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η αρχιτεκτονική της έκδοσης. Η συγκέντρωση των τεσσάρων ποιητικών συλλογών και η δημοσίευση των ανέκδοτων ποιημάτων της περιόδου 2000-2018 επιτρέπουν στον αναγνώστη να παρακολουθήσει τη συνοχή και αλληλουχία μιας ποιητικής διαδρομής που εκτείνεται σε περισσότερες από πέντε δεκαετίες.

Διαβάζοντας σήμερα τα ποιήματα ως ενιαίο σώμα γίνεται φανερό ότι ο Χαβιαράς εμμένει στα ίδια θεμελιώδη ερωτήματα -τη μνήμη, τη γλώσσα, τον θάνατο, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια- χωρίς να επαναλαμβάνεται. Από τη μία συλλογή στην άλλη το βλέμμα του ποιητή μετατοπίζεται, προσλαμβάνοντας νέες ιστορικές και υπαρξιακές διαστάσεις στην ίδια ποιητική αναζήτηση. Η παρουσία των ανέκδοτων ποιημάτων ολοκληρώνει αυτή την εικόνα, επιτρέποντας να δούμε τη συνέχεια μιας φωνής που παρέμεινε δημιουργικά ενεργή έως το τέλος.

Το εκτενές επίμετρο του Αντώνη Μπαλασόπουλου, «“Θυμάμαι αγγίζω τη φωτιά”: Για την ποιητική, την πολιτική και την ποίηση του Στρατή Χαβιαρά», συμπληρώνει τον τόμο, ενώ αποτελεί μια αυτόνομη ερμηνευτική μελέτη, η οποία μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τη βιογραφία στην ποιητική του Χαβιαρά.

Ο Μπαλασόπουλος αναδεικνύει εύστοχα ότι η Ιστορία στον Χαβιαρά δεν λειτουργεί ως εξωτερικό πλαίσιο της ποίησης, αλλά ως οργανικό στοιχείο της. Η μνήμη αποκτά ηθική διάσταση, η γλώσσα μετατρέπεται σε χώρο όπου δοκιμάζονται οι ανθρώπινες σχέσεις, ενώ η ποιητική πράξη προβάλλει ως μορφή αντίστασης απέναντι στη λήθη και στην ιστορική αποσιώπηση.

Ωστόσο, το σημαντικότερο κέρδος αυτής της συγκεντρωτικής έκδοσης βρίσκεται αλλού. Διαβάζοντας σήμερα το ποιητικό έργο του Χαβιαρά στο σύνολό του γίνεται φανερό ότι η ιδιαιτερότητά του δεν εξαντλείται στη θεματολογία της διασποράς ή της ιστορικής εμπειρίας. Εκείνο που διαμορφώνει την εσωτερική συνοχή του έργου είναι η ποιητική της κίνησης.

Όχι της εξωτερικής μετακίνησης από έναν τόπο σε έναν άλλο, αλλά της αδιάκοπης κίνησης της μνήμης, η οποία μεταφέρει διαρκώς την εμπειρία από το ατομικό στο συλλογικό, από τον τόπο στην Ιστορία, από τη σιωπή στον λόγο.

Έτσι, λοιπόν, η έκδοση του Κέδρου δεν είναι μόνο μια πολύτιμη φιλολογική αποκατάσταση του έργου του Στρατή Χαβιαρά. Είναι ταυτόχρονα μια ουσιαστική αφορμή για να επανεκτιμήσουμε μια από τις πιο διακριτές και πλέον σύγχρονες ποιητικές φωνές της νεοελληνικής λογοτεχνίας