Σχεδιάσματα μνήμης και λήθης

Στη ζωή είναι πιο σημαντικό να χάνει κανείς παρά να κερδίζει. Αν δεν πεθάνει ο σπόρος, δεν γεννάει ζωή. Πρέπει κανείς να ζει τη ζωή του χωρίς να σταματάει, να κοιτάζει μπροστά και να τρέφεται από τα ζωντανά αποθέματα που μαζί με τη μνήμη παράγει η λήθη».

 Οι περισσότερες αυτοβιογραφίες ανθρώπων της δράσης, της τέχνης και της γνώσης αναστοχάζονται το παρελθόν με το βλέμμα του συγγραφέα να εκτείνεται και στο παρόν. Οι αναμνήσεις δεν έθελγαν τον Μπορίς Παστερνάκ. Γεννούσαν την προοπτική του αύριο. Υπόσχονταν τη δυναμική των καιρών

που εγκυμονούσε η Ιστορία στα υποκείμενά της. Μία δυναμική ασύλληπτη, συναρπαστική, δραματική, ενίοτε τραγική, ειδικά αν σκεφτεί κανείς τα χρόνια που έζησε στη Ρωσία ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές και συγγραφέας ενός και μοναδικού μυθιστορήματος που του χάρισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1958. Όπως γράφει σε μια από τις Επιστολές στους Γεωργιανούς Φίλους: «Οι αναμνήσεις δεν μου αρέσουν. Δεν μου αρέσει το παρελθόν, ειδικά το δικό μου. Το μέλλον μου είναι αμέτρητα μεγαλύτερο».

Το μυθιστόρημα ήταν ο Δόκτωρ Ζιβάγκο για το οποίο ο Παστερνάκ δεν κάνει την παραμικρή αναφορά σε τούτο το σύντομο κείμενο που δεν ξεπερνά τις 150 σελίδες με ιδιαίτερη υφολογική πύκνωση, υψηλή αισθητική λόγου και λεπταίσθητη εσωτερική παρατήρηση. Αυτή η διαφοροποιημένη ματιά στο παρελθόν σαν αναπόσπαστο κομμάτι του μέλλοντος χαρακτηρίζει στο σύνολό της την Αυτοβιογραφία του. Ουσιαστικά πρόκειται για το δεύτερο αυτοβιογραφικό του κείμενο. Το πρώτο, γραμμένο στη δεκαετία του 1930, αναφέρεται κυρίως στην περιπέτεια της συγγραφής.

Το ανά χείρας δημοσιευμένο του γραπτό κυκλοφόρησε πρώτα στην Ιταλία το 1959, ένα χρόνο πριν από τον θάνατό του με τίτλο Θυμάμαι και υπότιτλο Σχεδίασμα μιας Αυτοβιογραφίας. Σε αυτήν λείπουν οι περιγραφές των γεγονότων, οι πληροφορίες για την ιδιωτική σφαίρα της ζωής του. Κυριαρχεί ο αντίκτυπος, η σημασία και το βάρος που φέρουν για τον ψυχισμό και τη διαμόρφωση της αυτογνωσίας του ως δημιουργού.

Μπορίς Παστερνάκ, Αυτοβιογραφία | Μετάφραση: Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
| Σελ. 152 | Πατάκης, 2026

Από το πρώτο κιόλας κεφάλαιο, η Αυτοβιογραφία περιλαμβάνει συναρπαστικά πορτρέτα καλλιτεχνών, βαθιά προσωπικές απόψεις για την Τέχνη και μια εξαιρετικά διαφωτιστική απεικόνιση της ρωσικής λογοτεχνικής σκηνής αναδεικνύοντας τον Παστερνάκ σύμβολο ηθικής ακεραιότητας και αντίστασης στον πολιτικό κομφορμισμό.

Στα παιδικά του χρόνια, η μορφή που δεσπόζει είναι ο πατέρας του, Λεονίντ Παστερνάκ, διαπρεπής ζωγράφος και καθηγητής στη Σχολή Ζωγραφικής, Γλυπτικής και Αρχιτεκτονικής στη Μόσχα. Ο Λ. Παστερνάκ εικονογράφησε την Ανάσταση του Λεφ Τολστόι γνωρίζοντας προσωπικά τον μεγάλο Ρώσο συγγραφέα. Ο απόηχος αυτής της γνωριμίας σημαδεύει τον Μπορίς, που σε ηλικία 20 ετών συνοδεύει τον πατέρα του την ημέρα του θανάτου του Τολστόι σε μια ερημική τοποθεσία, έναν απομακρυσμένο εμπορικό σταθμό. Η περιγραφή της σκηνής είναι από τις πιο αξιομνημόνευτες στην Αυτοβιογραφία. Η επιρροή του συγγραφέα τού Πόλεμος και Ειρήνη θα διαφανεί στην ηθικής τάξης σχέση του Παστερνάκ με τη φύση και την ιστορία. Ενα άλλο επιδραστικό πορτρέτο είναι εκείνο του μουσικοσυνθέτη Αλεξάντερ Σκριάμπιν. Κυριολεκτικά μαγνητίζει τον νεαρό Παστερνάκ, γίνεται το είδωλό του. Εφηβος πια αποφασίζει να στραφεί στη μουσική δημιουργία. Ενώ τα καταφέρνει περίφημα με τη σύνθεση, η χαμηλή επίδοσή του στα μουσικά όργανα τον αποθαρρύνει ώσπου στρέφεται στην ποίηση που θα υπηρετήσει μέχρι το τέλος της ζωής του. Εκεί θα φανερωθεί η μουσική ευαισθησία του και η εκπληκτική αίσθηση ρυθμού.

Θα γοητευτεί από τους ποιητές Ράινερ Μαρία Ρίλκε και Αλεξάντερ Μπλοκ. Θα συναναστραφεί με τους Φουτουριστές. Θα αμφισβητήσει την εμμονή του Μαγιακόφσκι στην κομμουνιστική προπαγάνδα. Θα υμνήσει το έργο της Μαρίνας Τσβετάγεβα που η τραγική προσωπική της ιστορία αντανακλά την τραγωδία και το ψυχικό σθένος των Ρώσων διανοουμένων. 
Αυτό που συντροφεύει τον αναγνώστη της Αυτοβιογραφίας του Παστερνάκ είναι το πάθος της δημιουργικής παρατήρησης. Ο τρόμος και ο ενθουσιασμός μιας ζωής που βρήκε την έκφρασή της στην τέχνη που ακολούθησε πιστά.