Μετα-γράφοντας το πένθος

Μια πράξη αντιγραφής βρίσκεται στην αφετηρία της Επιτύμβιας καλλιγραφίας του Διονύση Καψάλη. Σε πέντε διαγραμμισμένες κόλλες αναφοράς που σώζονται στο «Αρχείο Καβάφη», ο Αλεξανδρινός έχει αντιγράψει με μελάνι το τρίτο μέρος του Old Mortality του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον. Από αυτό το λιτό αρχειακό τεκμήριο ο Καψάλης ξεκινά μια φιλολογική έρευνα που εξελίσσεται σε στοχασμό πάνω στη μνήμη, στο πένθος και στους τρόπους με τους οποίους η λογοτεχνία διασώζει και μεταμορφώνει την εμπειρία της απώλειας.

Τι να είχε κατά νου «ο φοβερός

αυτός και καταχθόνιος νεκρομάντης» όταν αντέγραφε αυτό το κείμενο; Ο Καψάλης αποφεύγει τις όποιες βεβαιότητες και προτείνει μια γοητευτική υπόθεση εργασίας, ακολουθώντας τα ίχνη δύο πρόωρα χαμένων φίλων. Το Old Mortality γράφεται μετά τον θάνατο του Τζέιμς Ουόλτερ Φέριερ, επιστήθιου φίλου του Στίβενσον, ενώ κλειδί για την κατανόηση της αντιγραφής από τον Καβάφη είναι το δίσεκτο έτος 1889, όταν πεθαίνει ο Μικές Ράλλης, ο αγαπητός και μόνος φίλος, σε ηλικία μόλις 23 ετών.

Η υπόθεση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν το Old Mortality διαβαστεί ως πεζή ελεγεία. Η υιοθέτηση ελεγειακών τρόπων και θεμάτων στον πεζό λόγο έχει αποτέλεσμα την παραγωγή του είδους της πεζής ελεγείας, που πραγματεύεται το αίτημα για γνώση και αυτογνωσία μετά τη βίωση μιας απώλειας. Συνιστά εργασία του πένθους κατά την οποία η δραματοποίηση αναμνήσεων συναισθηματικά φορτισμένων επιτρέπει στον αναγνώστη να μεταφέρει τα λογοτεχνικά δρώμενα στη δική του εμπειρία και καθημερινότητα. Η προτεινόμενη ανάγνωση συνομιλεί με τον ευρύτερο προβληματισμό του Καψάλη γύρω από τις λογοτεχνικές μορφές του πένθους. Στη μελέτη του Ελεγεία και επιτύμβιο. Μεταμορφώσεις του πένθους (Αγρα, 2024) είχε ήδη διερευνήσει τις ποιητικές μεταμορφώσεις του πένθους και τη σχέση της ελεγειακής γραφής με την επιτύμβια μνήμη.

Ο Alex Thomson έχει δείξει ότι ο Στίβενσον επιστρατεύει τη μορφή του δοκιμίου για να διαχειριστεί την προσωπική απώλεια, χωρίς όμως να οδηγηθεί στην παραμυθητική υπέρβασή της. Η μορφική αυτή ισορροπία διατηρεί ενεργή την ένταση ανάμεσα στη μνήμη του νεκρού και στη ζωή που πρέπει να εξακολουθήσει χωρίς εκείνον. Οπως τα επιτύμβια «δεν τιμούν απλώς τους νεκρούς», αλλά «είναι στύλοι και θρύλοι που στήθηκαν για να δοξάσουν τη δύσκολη αλλά όχι απελπισμένη ζωή του ανθρώπου», έτσι και η γραφή και η αντιγραφή σώζουν τους νεκρούς από τη λήθη, μεταμορφώνοντας το χαρτί σε ένα έμμεσο επιτύμβιο, σε μια βουβή επιτάφια καλλιγραφία.

Και εδώ βρίσκεται η ουσιαστικότερη συμβολή της Επιτύμβιας καλλιγραφίας. Ο Καψάλης δεν μελετά απλώς μια άγνωστη «πηγή» του Καβάφη. Ανασυνθέτει μια λεπτή διαδικασία μετα-ποίησης του πένθους που βρίσκεται διαρκώς εν κινήσει: η προσωπική απώλεια γίνεται στον Στίβενσον πεζή ελεγεία· ταξιδεύει από το Εδιμβούργο στην Αλεξάνδρεια, όπου η καβαφική αντιγραφή της προσδίδει το ίχνος της κατάρρευσης μιας ολόκληρης πτέρυγας από το ανάκτορο της ζωής του Αλεξανδρινού. Τρυφερότητα, μνήμη, νεότητα, ομορφιά και θάνατος συνυφαίνονται σε ένα συγκινησιακό πεδίο που θα καταστεί στη συνέχεια κατ’ εξοχήν καβαφικό. Το πένθος δεν μεταφέρεται αυτούσιο· μετακινείται και μετασχηματίζεται, από τη μια ζωή και τη μια γραφή στην άλλη.

Ο Καψάλης ολοκληρώνει το βιβλίο μεταφράζοντας το Old Mortality, Παλαιά Θνητότης. Δεινός μεταφραστής και βαθύς γνώστης της αγγλικής ελεγειακής ποίησης, δεν ανασυνθέτει απλώς τη συνάντηση των δύο κορυφαίων, αλλά εισέρχεται στην αλυσίδα των μεταμορφώσεών της. Ο Στίβενσον γράφει, ο Καβάφης αντιγράφει, ο Καψάλης ερμηνεύει και μεταφράζει. Από το Εδιμβούργο στην Αλεξάνδρεια και από εκεί στη σημερινή ελληνική γλώσσα, το κείμενο μετακινείται μαζί με το πένθος που φέρει, κάθε φορά προσλαμβανόμενο από μια νέα αναγνωστική συνείδηση.

Η Επιτύμβια καλλιγραφία γίνεται έτσι και η ίδια μια διακριτή πράξη μνήμης. Ενα βιβλίο για τον τρόπο με τον οποίο η γραφή λειτουργεί ως διεργασία αποδοχής της αναπόφευκτης ανθρώπινης μοίρας μέσα στη δημοκρατία του θανάτου, ως νεκρόδειπνος που διατηρεί ζωντανή τη μνήμη των αγαπημένων απόντων.
Ο Καψάλης ξεκινά μια φιλολογική έρευνα που εξελίσσεται σε στοχασμό πάνω στη μνήμη, στο πένθος και στους τρόπους με τους οποίους η λογοτεχνία διασώζει και μεταμορφώνει την εμπειρία της απώλειας

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις