Ηττήθηκε ο Τραμπ. Νίκησε όμως ο κόσμος;

Η εκλογική ανατροπή στις ΗΠΑ, η παντοδυναμία του πλούτου και το μεγάλο ερώτημα: αλλάζει η πολιτική ή απλώς αλλάζουν οι διαχειριστές της;

Η Αμερική καταψήφισε τον Τραμπ. Οι Δημοκρατικοί κατέκτησαν και τα δύο σώματα του Κογκρέσου. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ανακουφίστηκαν, οι αγορές επανυπολογίζουν τις ισορροπίες τους και εκατομμύρια άνθρωποι αναρωτιούνται αν άρχισε επιτέλους η υποχώρηση ενός πολιτικού φαινομένου που συγκλόνισε τον πλανήτη.

Αλλά ας μη βιαστούμε να πανηγυρίσουμε. Γιατί άλλο πράγμα είναι να ηττάται

Ο Τραμπ έχασε μια κρίσιμη εκλογική μάχη. Δεν έχασε όμως την προεδρία, την εκτελεστική εξουσία, τη δυνατότητα άσκησης εξωτερικής πολιτικής, ούτε την επιρροή του σε ένα τεράστιο κοινωνικό ακροατήριο.

Και κυρίως δεν έχασε εκείνο που αποτελεί ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της εποχής μας: τη δυνατότητα του μεγάλου πλούτου να καθορίζει τις πολιτικές εξελίξεις.

Ο σύγχρονος καπιταλισμός δεν χρειάζεται πλέον απλώς φιλικές κυβερνήσεις. Διαθέτει τεχνολογικούς κολοσσούς, παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές δομές, ψηφιακές πλατφόρμες, μηχανισμούς επιρροής και τη δυνατότητα να διαμορφώνει την ίδια την πολιτική συζήτηση.

Ο Τραμπ δεν εφηύρε αυτή τη διαπλοκή οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. Την ανέδειξε όμως με ιδιαίτερη ένταση.

Η δημοκρατία κινδυνεύει όταν ο πολίτης διαθέτει μία ψήφο, αλλά ο δισεκατομμυριούχος διαθέτει χιλιάδες τρόπους να επηρεάζει το αποτέλεσμά της.

Υπάρχει και δεύτερο ζήτημα. Ο Τραμπ μπορεί να κυβερνήσει σε σημαντικούς τομείς μέσω προεδρικών διαταγμάτων, διοικητικών αποφάσεων και των εξουσιών του στην εξωτερική πολιτική. Το Κογκρέσο μπορεί να ελέγξει τις δαπάνες, να διερευνήσει κυβερνητικές πράξεις, να εμποδίσει διορισμούς και νομοθετικές πρωτοβουλίες. Δεν μπορεί όμως να καταργήσει αυτομάτως την προεδρική εξουσία.

Μπορεί λοιπόν να προκύψει ένα παράδοξο: μια ισχυρότερη κοινοβουλευτική αντιπολίτευση απέναντι σε μια προεδρία που θα επιχειρεί να κυβερνά ακόμη περισσότερο μονομερώς.

Στην Ευρώπη επικρατεί συγκρατημένη αισιοδοξία. Στο Ιράν, πολιτικοί παράγοντες ερμηνεύουν την εκλογική ανατροπή ως μήνυμα εναντίον του πολέμου. Η Ρωσία και η Κίνα παρακολουθούν χωρίς να θεωρούν ότι αλλάζει αυτομάτως η αμερικανική στρατηγική. Οι αγορές ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη σταθερότητα, τους δασμούς και τα κέρδη. Αυτές οι αντιδράσεις φανερώνουν κάτι βαθύτερο: ο κόσμος δεν περιμένει απλώς να αλλάξει η αμερικανική κυβέρνηση. Περιμένει να μάθει αν μπορεί να αλλάξει η συμπεριφορά της υπερδύναμης.

Θα μειωθούν οι εξοπλισμοί; Θα σταματήσουν οι πόλεμοι; Θα προστατευθεί ουσιαστικά το περιβάλλον; Θα περιοριστούν οι κοινωνικές ανισότητες; Θα πάψει η οικονομική ισχύς να υπαγορεύει τους κανόνες των διεθνών σχέσεων;

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό πολιτικό πρόβλημα. Οι Δημοκρατικοί νίκησαν εκλογικά, αλλά εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν κρίση πολιτικής ταυτότητας. Δεν διαθέτουν ακόμη μια προσωπικότητα με την εθνική ακτινοβολία που κάποτε είχε ο Ομπάμα, ούτε ένα συνεκτικό όραμα ικανό να κινητοποιήσει διεθνώς τους προοδευτικούς πολίτες. Υπάρχουν νέες προοδευτικές παρουσίες, αλλά δεν έχει ακόμη αναδειχθεί αδιαμφισβήτητος ηγέτης. Και οι λαοί, όσο κι αν μιλούμε για θεσμούς, αναζητούν πρόσωπα. Πρόσωπα με κύρος, πειθώ, τόλμη και όραμα. Οχι απαραίτητα σωτήρες, αλλά ανθρώπους που μπορούν να μετατρέψουν τη συλλογική αγωνία σε πολιτική προοπτική.

Η Αριστερά οφείλει, ωστόσο, να προσέξει αυτή την αντίφαση. Δεν μπορεί να καταγγέλλει την προσωπολατρία του Τραμπ και ταυτόχρονα να περιμένει έναν δικό της χαρισματικό μεσσία. Χρειάζεται ηγεσίες, ασφαλώς. Περισσότερο όμως χρειάζεται κοινωνικά κινήματα, δημοκρατικούς θεσμούς και συγκεκριμένες πολιτικές αναδιανομής πλούτου και εξουσίας. Διαφορετικά, η διαδοχή των προσώπων θα αφήνει ανέπαφες τις δομές.

Η εμπειρία μάς διδάσκει ότι οι κυβερνήσεις μπορούν να αλλάζουν χωρίς να αλλάζουν οι βασικοί προσανατολισμοί της οικονομικής πολιτικής, της στρατιωτικής ισχύος και των διεθνών συμμαχιών. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εκλογές είναι αδιάφορες. Η ήττα των Ρεπουμπλικανών δημιουργεί θεσμικά αντίβαρα, δυνατότητες ελέγχου και περιθώρια κοινωνικής διεκδίκησης. Μπορεί να περιορίσει αυθαιρεσίες και να ανακόψει συγκεκριμένες επιλογές. Αλλά η συγκράτηση μιας πολιτικής δεν ισοδυναμεί με την αντικατάστασή της από μια καλύτερη.

Για την Ευρώπη, και ιδιαίτερα για την Ελλάδα, το δίδαγμα είναι επίσης σημαντικό. Η αναμονή ενός ευνοϊκότερου συσχετισμού στην Ουάσινγκτον δεν αποτελεί ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική. Μια Ευρώπη με κοινωνική συνοχή, δημοκρατική αυτονομία και πραγματική ειρηνευτική πρωτοβουλία δεν μπορεί να εξαρτά το μέλλον της από τις αμερικανικές εκλογές.

Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν τελειώνει η εποχή Τραμπ. Είναι αν μπορεί να τελειώσει η εποχή που παράγει διαρκώς νέους Τραμπ.

Η δική μου ανησυχία είναι ότι μπορεί να αλλάξουν πολλά στην επιφάνεια και ελάχιστα στο βάθος. Μπορεί να περιοριστεί ο αυταρχισμός, χωρίς να περιοριστεί η ανισότητα. Να αποκατασταθεί η διπλωματική ευγένεια, χωρίς να σταματήσουν οι στρατιωτικές επεμβάσεις. Να επιστρέψει η θεσμική κανονικότητα, χωρίς να επιστρέψει η κοινωνική δικαιοσύνη. Και τότε οι κοινωνίες, απογοητευμένες ξανά, θα αναζητήσουν τον επόμενο ισχυρό άνδρα.

Η ήττα του Τραμπ δεν είναι το τέλος μιας εποχής. Είναι μια ευκαιρία να τεθεί το ερώτημα ποια εποχή θέλουμε να αρχίσει.

Γιατί η Ιστορία δεν προχωρεί απλώς όταν χάνουν οι ισχυροί.

Προχωρεί όταν αποκτούν δύναμη εκείνοι που δεν την είχαν ποτέ.

*Ομότιμος Καθηγητής και πρώην Πρύτανης ΕΜΠ