Η εντιμότητα δεν είναι σύνθημα

Κάθε κυβέρνηση ορκίζεται στην εντιμότητα. Κάθε πολιτικός υπόσχεται διαφάνεια. Κάθε προεκλογική εκστρατεία διακηρύσσει ότι «όλα θα αλλάξουν». Και όμως, σχεδόν πάντα, οι λέξεις αποδεικνύονται πιο φτηνές από το χαρτί πάνω στο οποίο γράφτηκαν.

Η πραγματική εντιμότητα δεν μετριέται στις ομιλίες. Μετριέται στις πράξεις που ενοχλούν τους ισχυρούς. Μετριέται όταν η εξουσία δέχεται να ελεγχθεί, όταν ο υπουργός λογοδοτεί, όταν ο δημόσιος λειτουργός δεν αισθάνεται ότι προστατεύεται από κομματικές ομπρέλες και όταν ο νόμος παύει να είναι λάστιχο που τεντώνει για τους λίγους και σπάει πάνω στους πολλούς.

Η

μεγαλύτερη απάτη της σύγχρονης πολιτικής δεν είναι το ψέμα, αλλά η κανονικοποίηση της ανεντιμότητας. Είναι η προσπάθεια να πειστεί η κοινωνία ότι η ευνοιοκρατία είναι «πολιτική πρακτική», ότι οι πελατειακές σχέσεις είναι «ρεαλισμός», ότι η αδιαφάνεια είναι «αναγκαία ευελιξία» και ότι η ατιμωρησία είναι απλώς μια ατυχής συγκυρία.

Οταν η εξουσία αρχίζει να θεωρεί το κράτος προσωπική της ιδιοκτησία, τότε οι θεσμοί μετατρέπονται σε διακοσμητικά αντικείμενα. Οι ανεξάρτητες αρχές αντιμετωπίζονται ως ενοχλητικό εμπόδιο, η Δικαιοσύνη πιέζεται να αποδείξει συνεχώς την ανεξαρτησία της, η δημόσια διοίκηση κομματικοποιείται και η αξιοκρατία εξορίζεται ως ανεπιθύμητη.

Κάπως έτσι θεριεύει ένα επικίνδυνο μοντέλο εξουσίας. Ενα κράτος όπου οι πολίτες καλούνται να πληρώνουν φόρους, αλλά δεν δικαιούνται να απαιτούν εξηγήσεις. Ενα κράτος όπου η λογοδοσία ενεργοποιείται μόνο όταν ξεσπάσει θύελλα δημοσιότητας. Ενα κράτος όπου η συγγνώμη αντικαθιστά την ευθύνη και η επικοινωνία αντικαθιστά την πολιτική.

Η διαφθορά δεν αρχίζει από τις βαλίτσες με χρήματα. Αρχίζει από τη μικρή καθημερινή εξαίρεση. Από το «δικό μας παιδί», από τον διορισμό χωρίς αξιολόγηση, από την ανάθεση χωρίς επαρκή ανταγωνισμό και από την επιλεκτική εφαρμογή των κανόνων. Από τη βεβαιότητα ότι κάποιοι θα έχουν πάντα διαφορετική μεταχείριση από τους υπόλοιπους.

Και το πιο επικίνδυνο δεν είναι καν η ίδια η διαφθορά. Είναι η εξοικείωση της κοινωνίας μαζί της. Οταν οι πολίτες σταματούν να εξοργίζονται, όταν θεωρούν φυσιολογικό ότι «όλοι ίδιοι είναι», τότε η δημοκρατία έχει ήδη υποστεί τη βαθύτερη ήττα της. Η παραίτηση των πολιτών είναι το μεγαλύτερο δώρο σε κάθε αυθαίρετη εξουσία.

Μια πραγματικά έντιμη πολιτεία δεν φοβάται το φως. Δεν κρύβει στοιχεία. Δεν αντιμετωπίζει τις ερωτήσεις ως εχθρική πράξη. Δεν μετατρέπει την ενημέρωση σε μηχανισμό αυτοδιαφήμισης. Δεν συγχέει την κυβερνητική πλειοψηφία με το δημόσιο συμφέρον.

Η αξιοκρατία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ο μοναδικός τρόπος να αξιοποιηθεί το ανθρώπινο κεφάλαιο μιας χώρας. Κάθε φορά που ένας άξιος άνθρωπος παραγκωνίζεται για να εξυπηρετηθεί ένας «ημέτερος», η χώρα χάνει παραγωγικότητα, καινοτομία και αξιοπιστία. Η διαρροή νέων επιστημόνων, η απαξίωση της δημόσιας διοίκησης και η απογοήτευση των πολιτών δεν είναι τυχαία φαινόμενα, είναι το τίμημα της αναξιοκρατίας.

Η εντιμότητα δεν είναι αρετή των αφελών ούτε σύνθημα για επετειακές ομιλίες. Είναι η μεγαλύτερη απειλή για κάθε σύστημα που επιβιώνει μέσα στην αδιαφάνεια, στην ευνοιοκρατία και στην ατιμωρησία.

Γιατί μια εξουσία μπορεί να αντέξει την κριτική. Μπορεί να αντέξει τις διαδηλώσεις. Μπορεί να αντέξει ακόμη και την εκλογική φθορά. Εκείνο που δεν αντέχει ποτέ είναι μια κοινωνία που απαιτεί διαφάνεια, λογοδοσία και ίση εφαρμογή του νόμου. Επειδή τότε καταρρέει το πιο πολύτιμο προνόμιό της, η βεβαιότητα ότι μπορεί να κυβερνά χωρίς να δίνει λογαριασμό.

*Πολιτική και οικονομική αναλύτρια