Φιντέλ Κάστρο

Ο Φιντέλ Κάστρο, μία από τις πλέον εμβληματικές προσωπικότητες του 20ού αιώνα, γεννήθηκε πριν από 100 χρόνια στις 13 Αυγούστου. Αναδείχτηκε σε κορυφαίο επαναστάτη και πολιτικό διεθνούς εμβέλειας, που έμεινε συνεπής στις ιδέες του μέχρι το τέλος. Διακρινόταν για τη φιλομάθεια, την ευρυμάθεια, τη συνεχή δραστηριότητα και εγρήγορση. Χαρακτηριζόταν από ακλόνητη ακεραιότητα και σεμνότητα.

Ο ίδιος έλεγε πως «δεν ήμουν γιος εργάτη, ούτε και μου έλειπαν οι υλικοί και κοινωνικοί πόροι για μια ζωή σχετικά άνετη. Μπορώ να πω ότι γλίτωσα ως εκ θαύματος από τον πλούτο». Η ευαισθησία

O Κάστρο υπήρξε επαναστάτης, αδιάλλακτος αντίπαλος της κοινωνικής αδικίας, της ανισότητας, της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, της ιμπεριαλιστικής καταπίεσης και καταλήστευσης, των ιμπεριαλιστικών πολέμων, του δεσποτισμού, της τυραννίας. Συνεισέφερε μάλιστα μερικές ξεχωριστές πλευρές, δικές του πινελιές στη θεωρία και πράξη της κοινωνικής αλλαγής.

Το πρώτο είναι ότι έδινε ιδιαίτερη σημασία στον λαϊκό παράγοντα, στον άνθρωπο, στην ανάγκη να πείθονται οι άνθρωποι, να κερδίζονται με τις επαναστατικές ιδέες, να παρακινούνται μέσω του παραδείγματος και των στέρεων επιχειρημάτων. «Το σημαντικό δεν είναι να δίνεις διαταγές, αλλά να πείθεις» τόνιζε.

Το δεύτερο είναι ότι η υποστήριξη της αλήθειας είχε θεμελιώδη ρόλο στο σύστημα σκέψης και αξιών του. Υπενθύμιζε τακτικά ότι «δεν υπάρχει καλύτερη τακτική ούτε καλύτερη στρατηγική από την πάλη με καθαρά όπλα, να παλεύεις με την αλήθεια, γιατί είναι τα μόνα όπλα που εμπνέουν εμπιστοσύνη, που εμπνέουν πίστη, ασφάλεια, αξιοπρέπεια και ηθική».

Το τρίτο είναι η επιμονή του στην επαναστατική ηθική. Ο σεβασμός του ανθρώπου, ακόμη και των αντίπαλων στρατιωτών στη μάχη, ήταν η ηθικο-πολιτική του πυξίδα. Επέμενε πως «η αξιοπρέπεια, η ηθική και η αλήθεια είναι ανίκητα όπλα».

Το τέταρτο είναι η διαλεκτική, μη δογματική προσέγγιση της θεωρίας. Γι’ αυτό υπογράμμιζε ότι «αυτό που μας οδήγησε στη νίκη, αυτό που μας έφερε ώς εδώ που είμαστε σήμερα, είναι η ερμηνεία του μαρξισμού-λενινισμού με δημιουργικό και πρωτότυπο τρόπο, είναι ότι δεν αφήσαμε να μας επιβαρύνουν τα δόγματα».

Το πέμπτο είναι η προσπάθειά του να πετυχαίνει κάθε φορά τη μέγιστη δυνατή συσπείρωση ανθρώπων, τη μέγιστη δυνατή ενότητα και συγκέντρωση δυνάμεων ενάντια στον κύριο κάθε φορά εχθρό, και όλα αυτά χωρίς εκπτώσεις από τη βασική επαναστατική κατεύθυνση. Διακήρυσσε την ευλυγισία στις μεθόδους και την απόλυτη σταθερότητα στις αρχές και στους στόχους.

Το έκτο είναι ότι ο Φιντέλ Κάστρο μίλησε καθαρά, ήδη το 1992 στον ΟΗΕ, για τον κίνδυνο αφανισμού του ανθρώπινου είδους όχι μόνο λόγω της πιθανότητας χρήσης πυρηνικών όπλων, αλλά εξαιτίας της καταστροφής του περιβάλλοντος και της κλιματικής κρίσης. Επισήμανε τις βαριές ευθύνες του καπιταλιστικού συστήματος, της ιμπεριαλιστικής ιδεολογίας και των κυβερνήσεων για το διαφαινόμενο αδιέξοδο. Εγραφε επίσης το 2010 ότι «πολλοί λίγοι φαντάζονται πόσο κοντά μπορεί να είναι η εξαφάνιση του είδους μας». Ταυτόχρονα όμως εξέφραζε την αισιοδοξία του ότι το ανθρώπινο είδος, οι λαοί θα βρουν τον τρόπο να εγερθούν και να αλλάξουν ριζικά την κατάσταση.

Την 1η Μαΐου 2000 στην Πλατεία της Επανάστασης στην Αβάνα είχε συνοψίσει την αντίληψή του ως εξής: «Επανάσταση είναι ισότητα και ελευθερία πλήρεις, είναι να σε μεταχειρίζονται και να μεταχειρίζεσαι τους άλλους ως ανθρώπινες υπάρξεις, είναι να υπερασπίζεσαι αξίες για τις οποίες αξίζει κάθε θυσία, είναι σεμνότητα, ανιδιοτέλεια, αλτρουισμός, αλληλεγγύη, ηρωισμός, είναι να παλεύεις με τόλμη, εξυπνάδα και ρεαλισμό, είναι να μην ψεύδεσαι ποτέ και να μην παραβιάζεις τις ηθικές αρχές, είναι βαθιά πεποίθηση ότι δεν υπάρχει δύναμη στον κόσμο ικανή να κατανικήσει τη δύναμη της αλήθειας και των ιδεών. Επανάσταση είναι ενότητα, είναι ανεξαρτησία, είναι να παλεύεις για τα όνειρά μας για δικαιοσύνη στην Κούβα και σε όλο τον κόσμο, που είναι η βάση του πατριωτισμού μας, του σοσιαλισμού μας και του διεθνισμού μας».

Ηταν ο Φιντέλ Κάστρο αλάνθαστος; Προφανώς όχι, καθώς κανένας δεν μπορεί να είναι. Ηταν όμως αδιαμφισβήτητα ένας άνθρωπος του μέλλοντος. Καθώς η σημερινή εποχή μαστίζεται στο έπακρο από όλα εκείνα τα οποία αντιπάλεψε ο Κάστρο, η θεωρία και η πράξη του έχουν να προσφέρουν στον 21ο αιώνα τις αξίες και το όραμα ενός αυριανού καλύτερου, ασφαλέστερου κόσμου.

*Καθηγητής θεωρίας κράτους και δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Πρόσφατο βιβλίο του: «Η τέχνη του πολέμου για την εξουσία», εκδ. Τόπος