Διαφωνίες και πεποιθήσεις

Μια κοινωνία χωρίς ισχυρές πεποιθήσεις
είναι μια κοινωνία που πεθαίνει
Ρεζίς Ντεμπρέ (Γάλλος φιλόσοφος)

Το να διαφωνείς με κάποιον σχετικά με την πολιτική, την κλιματική αλλαγή, τη θανατική ποινή, τα εμβόλια, κ.ά. πολλές φορές εκπέμπει πολύ προσωπικό τόνο. Αυτό δεν οφείλεται απλώς στο ότι ο άλλος έχει διαφορετικές απόψεις από σένα, αλλά και στο γεγονός ότι εσύ πιστεύεις πως οι απόψεις του είναι εσφαλμένες. Οπότε φαίνεται ότι οι άνθρωποι γενικά ενοχλούνται περισσότερο από τις πεποιθήσεις των άλλων

όταν αισθάνονται ότι αυτές οι πεποιθήσεις δεν είναι απλώς διαφορετικές από τις δικές τους, αλλά βασίζονται και σε λανθασμένες πληροφορίες. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να πιστεύει ότι οι μετανάστες διαπράττουν περισσότερα εγκλήματα από τους ντόπιους κατοίκους, ενώ κάποιος άλλος είναι πεπεισμένος ότι τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν το αντίθετο: η διαφωνία τους -συνήθως- καταλήγει σε σύγκρουση όσον αφορά την πραγματικότητα και την αλήθεια.

Ετσι, η πόλωση δύναται να ξεκινά με μια απλή ιδέα˙ γι’ αυτό οι άνθρωποι προτιμούν άλλους που σκέφτονται όπως αυτοί, με αποτέλεσμα αυτές οι κοινές πεποιθήσεις να διαμορφώνουν τις φιλίες, τις γειτονιές, τις συνήθειες των μέσων ενημέρωσης, μέχρι και την πολιτική ζωή. Μια ιδέα, ως εκ τούτου, έχει ισχυρή διαισθητική απήχηση. Οι άνθρωποι επιλέγουν να ζουν κοντά σε άλλους που μοιράζονται την πολιτική τους˙ οι άνθρωποι τείνουν να καταναλώνουν ειδήσεις και μέσα κοινωνικής δικτύωσης που ταιριάζουν με τις υπάρχουσες απόψεις τους. Σαν να αποτελούν οι πεποιθήσεις την καλύτερη μορφή προστασίας απέναντι στην πραγματική αλήθεια.

Ομως δεν αντιδρούμε όλοι με τον ίδιο τρόπο στις διαφωνίες: περισσότερο ενοχλούμαστε όταν είμαστε πεπεισμένοι ότι ο άλλος κάνει λάθος. Τότε νιώθουμε πιο πολύ απογοητευμένοι και αναστατωμένοι, παρά όταν εκλαμβάνουμε την πεποίθηση του άλλου απλώς ως διαφορετική. Μάλιστα, όσο πιο σίγουροι είμαστε ότι η πεποίθηση του άλλου είναι λανθασμένη, τόσο πιο διαταραγμένοι νιώθουμε. Αυτό οδηγεί πολλούς στο Facebook και σε άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όχι μόνο να αποφεύγουν τους άλλους μα και να τους μπλοκάρουν. Αυτή η έντονη ταραχή ίσως να σχετίζεται με τις συνέπειες: οι ψευδείς πεποιθήσεις μπορούν να οδηγήσουν σε κακές αποφάσεις.

Για παράδειγμα, οι λανθασμένες πεποιθήσεις κάποιου σχετικά με τα εμβόλια ή την κλιματική αλλαγή μπορούν να επηρεάσουν όχι μόνο εμάς προσωπικά, αλλά και άλλους ανθρώπους που μας ενδιαφέρουν. Αλλά οι εσφαλμένες πεποιθήσεις απειλούν και την αίσθησή μας ως προς την κοινή πραγματικότητα, καθότι βασιζόμαστε σε άλλους προκειμένου να κατανοήσουμε τον κόσμο. Οταν κάποιος αρνείται κάτι που δείχνει προφανές ή αληθινό, η σύγκρουση μπορεί να είναι πιο ανησυχητική από το να έχουμε απλώς διαφορετικές απόψεις. Επιπλέον, όταν είμαστε πεπεισμένοι ότι κάποιος κάνει λάθος, μπορεί να συμπεράνουμε ότι είναι προκατειλημμένος ή παράλογος. Αλλωστε, όταν οι άνθρωποι είναι πεπεισμένοι ότι κάποιος κάνει λάθος, συχνά αποφασίζουν ότι το άλλο άτομο είναι αυτό που διαστρεβλώνει την αλήθεια από προκατάληψη ή ιδιοτέλεια.

Οι κοινές πεποιθήσεις και αξίες, πάντως, αποκτούν μεγαλύτερη σημασία όταν οι άνθρωποι σκέφτονται συζύγους, συγγενείς ή στενούς φίλους, παρά όταν σκέφτονται γείτονες, συναδέλφους ή αγνώστους στο διαδίκτυο. Επομένως, στις λιγότερο οικείες σχέσεις, η αντίληψη του λάθους γίνεται ο βασικός προγνωστικός παράγοντας όσον αφορά τα αρνητικά συναισθήματα. Αρα, οι άνθρωποι δεν θέλουν να αποφεύγουν όσους διαφωνούν μαζί τους, μα τείνουν να αποφεύγουν όσους πιστεύουν ότι κάνουν λάθος: κάτι που εξηγεί γιατί ορισμένες συζητήσεις γίνονται τόσο συναισθηματικά έντονες, ειδικά στο διαδίκτυο. Μια διαφωνία, για παράδειγμα, σχετικά με μια ταινία ή ένα τραγούδι μπορεί να είναι ακίνδυνη, αλλά μια διαφωνία σχετικά με ένα εμβόλιο ή την ακεραιότητα των εκλογών είναι διαφορετική, αφού μπορεί να ιδωθεί η μία πλευρά ως λανθασμένη και δυνητικά επιβλαβής.

Κάποιες φορές, οι άνθρωποι, χρησιμοποιώντας γεγονότα και πραγματικά περιστατικά προς υπεράσπιση πεποιθήσεων, μπορεί να μετατρέψουν μια διαφωνία σε διαμάχη σχετικά με το ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο, εντείνοντας τη συναισθηματική ένταση˙ αυτή η ένταση καθιστά τη διαφωνία πιο δύσκολη στην ανοχή: όσο ισχυρότερη η πεποίθηση, τόσο μεγαλύτερη η μισαλλοδοξία, οπότε αυτοί που κυριαρχούνται από μια βεβαιότητα δεν μπορούν να ανεχθούν αυτούς που δεν τη συμμερίζονται. Με άλλα λόγια, είναι πολύ διαφορετικό να πεις «διαφωνώ» από το να πεις (στον άλλον) «κάνεις λάθος». Σε κάθε περίπτωση, αν και κάθε άνθρωπος κουβαλάει πάντα μαζί του ένα σύννεφο από βολικές πεποιθήσεις που κινούνται γύρω του σαν μύγες σε μια μέρα του καλοκαιριού, πιθανόν οι κοινωνίες μας δεν είναι τόσο κοινότητες πεποιθήσεων όσο κοινότητες συγκινήσεων.

*Βιολόγος