Απέναντι στον κόσμο του Χομπς

Με το βλέμμα συνέχεια στις δημοσκοπήσεις, χάνεται η ουσία και στα επιμέρους και στα γενικότερα. Τι χώρα θα θέλαμε; Πώς θα φτάναμε σε αυτή τη χώρα; Με ποια κυβέρνηση ή, καλύτερα, με ποιον κυβερνητικό συνασπισμό; Και με ποιο ακριβώς μακροπρόθεσμο πρόγραμμα, για τη δημογραφία και το ασφαλιστικό, την οικονομία, το κράτος ευημερίας και το συνακόλουθο κράτος δικαίου, για την υγεία, την ανώτατη εκπαίδευση και τον πολιτισμό;

Η υπόθεση της αυτοδύναμης τρίτης θητείας απομακρύνεται για τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

Τα προβλήματα στα οποία έχει γυρίσει την πλάτη η κυβέρνησή του είναι ενεργά, άλυτα και βαίνουν εντεινόμενα. Τα σκάνδαλα δεν είναι και τόσο «διαχρονικά». Όλα δείχνουν γαλάζια και, όλα τους, περιμένουν τη Δικαιοσύνη (παρά το γεγονός ότι είναι πρωτίστως πολιτικά θέματα που δεν λύνονται με το αποτέλεσμα των εκλογών). Είναι ενδιαφέρον ότι οι υποθέσεις έρχονται από την ευρωπαϊκή Δικαιοσύνη, που θα συνεχίσει τη δουλειά της, ακόμα κι αν η Ν.Δ. κέρδιζε τις εκλογές.

Τι συνέπειες θα έχει για την πορεία της χώρας, το πνεύμα του πολιτικού αποκλεισμού που επιχειρεί η κυβέρνηση με τη ρητορική της πόλωσης, όπου η Αριστερά είναι μονίμως ο «επικίνδυνος» εταίρος και η Δεξιά ο μόνιμος πορτιέρης; Τι συνέπειες θα είχε ο σχηματισμός μιας πλειοψηφίας που θα προέκρινε μια ανελεύθερη δημοκρατία στο όνομα της σταθερότητας και της υποτιθέμενης ευημερίας; Απορρύθμιση, ξεπούλημα, κατάργηση θεμελιωδών ελευθεριών, δικαιωμάτων, κατάργηση της διάκρισης των εξουσιών και της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και της ελευθερίας του Τύπου. Μια τέτοια εξέλιξη στο πλαίσιο της Ε.Ε. θα σήμαινε απομάκρυνση από τις Βρυξέλλες ή το Στρασβούργο, καταστρατήγηση του πνεύματος των διεθνών και υπερεθνικών οργανισμών και εθνική περιχαράκωση. Στο εθνικό πλαίσιο θα σήμαινε πολιτική ανωριμότητα και απονομιμοποίηση των δημοκρατικών κεκτημένων.

Ας δούμε όμως και τα γενικότερα. Πρώτον, πώς θα μπορούσε μια συνεργασία, επίσημη ή μη, ακροδεξιών, συντηρητικών και δεξιών λαϊκιστών να διαφυλάξει τη φιλελεύθερη δημοκρατία σε έναν κόσμο του Χομπς; Και δεύτερον, πώς θα μπορούσαν οι φιλελεύθεροι, οι σοσιαλδημοκράτες, οι αριστεροί και οι συντηρητικοί γκολικού τύπου να βρουν τις ρεαλιστικές πολιτικές για να κερδίσουν τους ψηφοφόρους τους στον χρόνο που απομένει έως τις εθνικές εκλογές;

Βέβαια, όταν λέμε «κόσμος του Χομπς» αναφερόμαστε στη «φυσική κατάσταση» χωρίς οργανωμένο κράτος, χωρίς αποδεκτούς κανόνες, όπου ο καθένας επιδιώκει το συμφέρον του, όπου επικρατούν ανταγωνισμός και ανασφάλεια, φόβος και ατέρμονες συγκρούσεις. Αυτή την κατάσταση ο Χομπς την περιέγραψε ως «πόλεμο όλων εναντίον όλων» (bellum omnium contra omnes) με την ανθρώπινη ζωή να είναι «μοναχική, φτωχή, αποκρουστική, κτηνώδης και σύντομη».

Με τον «Λεβιάθαν», το βιβλικό θαλάσσιο τέρας, ο Χομπς ήθελε να δείξει τη δύναμη και την υπεροχή του κράτους απέναντι στα άτομα. Αλλά η αποτελεσματικότητα του «Λεβιάθαν» προϋποθέτει ένα στοιχειώδες κοινωνικό συμβόλαιο. Τέτοιο συμβόλαιο δεν υφίσταται σήμερα. Ούτε καν του Τζον Λοκ ή του Ζαν-Ζακ Ρουσό που ανέπτυξαν διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ιδέας.

Ο «Λεβιάθαν» υπάρχει ως ιδιοκτησία και ως πραματευτής της ακηδίας και της βαρβαρότητας. Εάν το 1914 οι εθνικισμοί κατέστρεψαν τον υπέροχο «πολιτισμό» της Ευρώπης, όταν οι ισχυρές χώρες αποφάσισαν να κινητοποιήσουν τεράστιους στρατούς, σήμερα γίνεται κάτι χειρότερο. Οι επανεξοπλισμοί βαφτίζονται αναγκαίοι, ισχυροποιούν τους ήδη ισχυρούς, εξασθενούν τους ασθενέστερους, όπως η Ελλάδα, και ο «Λεβιάθαν», ως μη όφειλε, ωθεί στην κανονικοποίηση του πλιάτσικου των περιορισμένων πόρων και στην αντιδημοκρατία.

Σήμερα, κανείς δεν ξέρει αν είναι γόνιμα τέτοια ζητήματα. Ο μισός αιώνας της ελληνικής Μεταπολίτευσης, με ισχνά κοινωνικά συμβόλαια, ίσως να ήταν μια απόκλιση ειρήνης, στοιχειώδους δικαιοσύνης και λογικής αισιοδοξίας. Ενδεχομένως, να ήταν μια ορμή της μεταπολεμικής διευθέτησης με μια μετα-χομπσιανή απόχρωση, όπου το ισχυρότερο κίνητρο –εκτός από τον φόβο του θανάτου– ήταν η ελπίδα για μια καλύτερη ζωή. Την Παρασκευή που γιορτάσαμε την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, μάλλον δεν μας απασχόλησαν τέτοια θέματα. Οι τουαλέτες των κυριών μας απασχόλησαν περισσότερο.