Απάντηση στη διαμαρτυρία για τον Γιαν Φαμπρ

Με αφορμή τη δημοσίευση της διαμαρτυρίας από την «Πρωτοβουλία για τη Χειραφέτηση στην Τέχνη», για την έκθεση του Γιαν Φαμπρ στην Αθήνα λάβαμε και δημοσιεύουμε την απάντηση της Κατερίνας Κοσκινά, επιμελήτριας της έκθεσης και δρ. Ιστορίας της Τέχνης.

«Χθες δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα της έγκριτης εφημερίδας σας η διαμαρτυρία της Συλλογικότητας Politica Artis Gratia, με την οποία ζητείται το μποϊκοτάζ της έκθεσης

Jan Fabre: Thinking Models & Night Diary Drawings, που πρόκειται να παρουσιαστεί στη Γκαλερί CRUX, καθώς και η συλλογή υπογραφών με αίτημα την ακύρωσή της και τη δημόσια τοποθέτηση της γκαλερί και της επιμελήτριας.

Σε συνέχεια του χθεσινού δημοσιεύματος, θα ήθελα να σας παρακαλέσω να αναρτήσετε τη συνημμένη επιστολή μου, προκειμένου να παρουσιαστεί και η δική μου θέση επί του ζητήματος.

Επιπλέον, σας αποστέλλω επιστολή της κυρίας Miet Martens, δραματουργού, συνεργάτιδας του καλλιτέχνη και συντονίστριας του καλλιτεχνικού προγράμματος του Troubleyn/Jan Fabre. Η επιστολή αυτή, κατά την κρίση σας, μπορεί είτε να δημοσιευθεί αυτούσια είτε να αξιοποιηθεί ως πηγή για την παράθεση ακριβών στοιχείων σχετικά με τους λόγους της καταδίκης, καθώς και τις ενέργειες στις οποίες προέβη ο ίδιος ο καλλιτέχνης και οι συνεργάτες του, με στόχο την ενημέρωση και τη διαφάνεια γύρω από την υπόθεση.

Σας ευχαριστώ εκ των προτέρων για τη φιλοξενία της επιστολής μου και για τη δυνατότητα να ακουστεί και η δική μου πλευρά στη δημόσια συζήτηση.

Με εκτίμηση,

Κατερίνα Κοσκινά
Δρ. Ιστορίας της Τέχνης – Μουσειολόγος – Επιμελήτρια Εκθέσεων»

Η επιστολή της Miet Martens

Αμβέρσα, 29 Απριλίου 2026

Προς κάθε ενδιαφερόμενο, Γράφω την παρούσα επιστολή προκειμένου να παράσχω ορισμένες πληροφορίες και διευκρινίσεις σχετικά με τις δικαστικές διαδικασίες που αφορούν τον Jan Fabre, τα μέτρα που εφάρμοσε ο οργανισμός Troubleyn για την ενίσχυση της πολιτικής του περί ακεραιότητας και ευημερίας, καθώς και τα ευρύτερα ζητήματα που σχετίζονται με τη λογοδοσία, την καλλιτεχνική πρακτική και τη δυνατότητα να προχωρήσουμε μπροστά. Στόχος μου είναι να παρουσιάσω μια τεκμηριωμένη επισκόπηση της δικαστικής έκβασης, να εξηγήσω τις διαρθρωτικές αλλαγές που εισήχθησαν στον οργανισμό και να μοιραστώ ορισμένες σκέψεις σχετικά με το πώς μπορεί να προσεγγιστεί η καλλιτεχνική κληρονομιά με κριτικό και υπεύθυνο τρόπο.

Στις 29 Απριλίου 2022, ο Jan Fabre αθωώθηκε από τις κατηγορίες που είχαν διατυπωθεί από έξι πρώην καλλιτέχνες του Troubleyn και καταδικάστηκε για παραβιάσεις της βελγικής νομοθεσίας περί εργασιακής ευημερίας, οι οποίες αφορούσαν έξι άλλα πρόσωπα. Μεταξύ των αδικημάτων περιλαμβανόταν και ένα αδίκημα που χαρακτηρίστηκε νομικά ως «προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας», αναφερόμενο σε ένα γαλλικό φιλί που ανταλλάχθηκε με μία χορεύτρια κατά τη διάρκεια φωτογράφισης.

Το δικαστήριο επέβαλε ποινή φυλάκισης 18 μηνών με αναστολή, καθώς και πενταετή στέρηση ορισμένων πολιτικών δικαιωμάτων.

Σύμφωνα με τη βελγική νομοθεσία, μια ποινή με αναστολή εκτελείται μόνο εάν το άτομο διαπράξει παρόμοια αδικήματα και καταδικαστεί εκ νέου κατά τη διάρκεια της περιόδου αναστολής.

Θέλω να διευκρινίσω με σαφήνεια ότι η ποινή με αναστολή που επιβλήθηκε στον Fabre δεν συνιστούσε πραγματική έκτιση ποινής φυλάκισης, αλλά υπό όρους ποινή, σύμφωνα με τη βελγική νομοθεσία. Δημοσιεύματα που αναφέρουν το αντίθετο είναι πραγματολογικά ανακριβή. Η υπό όρους ποινή θα λήξει τον Απρίλιο του 2027, σύμφωνα με την ημερομηνία που αναφέρεται στο πρωτότυπο κείμενο ως «Απρίλιος 2029».

Είναι επίσης σημαντικό να επισημανθεί ότι ο δικαστής δεν επέβαλε καμία επαγγελματική απαγόρευση ούτε πρόσθετους περιοριστικούς όρους.

Κατά τη διάρκεια της δικαστικής διαδικασίας, αναγνώστηκε ενώπιον του δικαστηρίου επιστολή του Fabre, στην οποία εξέφραζε την ειλικρινή συγγνώμη του προς όλους τους καλλιτέχνες που εμπλέκονταν στην υπόθεση.

Σύμφωνα με τη δικαστική απόφαση, ο Fabre κρίθηκε ότι παραβίασε τη νομοθεσία περί προστασίας της ευημερίας στον χώρο εργασίας σε σχέση με έξι χορευτές και ηθοποιούς της θεατρικής ομάδας Troubleyn, συγκεκριμένα:

Όσον αφορά δύο performers: Κατά τη διάρκεια μιας πρόβας, ο καλλιτέχνης έδωσε μια σκηνοθετική οδηγία η οποία, σύμφωνα με τους δικαστές, είχε σεξουαλικά παραβατικό χαρακτήρα. Συγκεκριμένα, ζήτησε από έναν άνδρα performer να είναι σε θέση να περιγράψει τα αιδοία των γυναικών performers στη «Σκηνή του Τάνταλου» (Tantalus Scene) του έργου Mount Olympus. Στη συγκεκριμένη σκηνή, οι γυναίκες performers δελέαζαν τον άνδρα performer με τα γεννητικά τους όργανα, ωστόσο ο στόχος παρέμενε απρόσιτος, παραπέμποντας στον μύθο του Τάνταλου, ο οποίος δεν μπορούσε ούτε να πιει το νερό που βρισκόταν στα πόδια του ούτε να φάει τους καρπούς που κρέμονταν πάνω από το κεφάλι του.Όσον αφορά έναν τρίτο performer: Κατά τη διάρκεια γυμνής φωτογράφισης για την έκθεση στο Μουσείο Ερμιτάζ, ο Fabre έδωσε οδηγία σε ένα μοντέλο να ποζάρει με την πλάτη στραμμένη προς τον φακό και το κεφάλι ανάμεσα στα ανοιχτά της πόδια. Η φωτογράφιση ήταν εμπνευσμένη από έργα Φλαμανδών ζωγράφων, όπως οι Ensor, Rubens και Bosch. Το δικαστήριο έκρινε ότι η συγκεκριμένη οδηγία είχε σεξουαλικά παραβατικό χαρακτήρα.Όσον αφορά έναν τέταρτο performer: Κατά τη διάρκεια μιας φωτογράφισης που πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του Fabre, εκείνος επιχείρησε να προσεγγίσει μια πρώην performer. Ο δικαστής έκρινε ότι ο Fabre έβαλε τα χέρια του στο στήθος της και προσπάθησε να τη φιλήσει, συμπεριφορά που κρίθηκε ανάρμοστη, παρότι, σύμφωνα με τη δική της κατάθεση, ο Fabre σταμάτησε αμέσως μόλις εκείνη του το ζήτησε. Παρότι η συγκεκριμένη γυναίκα υπέβαλε τη δήλωσή της μόνο υπό μορφή επιστολής και δεν εξετάστηκε ποτέ στο πλαίσιο της έρευνας, και παρότι ο Fabre αρνιόταν πάντοτε κατηγορηματικά τις καταγγελίες, υποστηρίζοντας ότι εκείνη δεν θα μπορούσε να περιγράψει το διαμέρισμά του, καθώς δεν είχε βρεθεί ποτέ εκεί, οι δικαστές έκριναν ότι η γραπτή δήλωσή της ήταν αξιόπιστη.Όσον αφορά έναν πέμπτο performer: Ο Fabre χρησιμοποιούσε το παρατσούκλι «Brazilian chocolate» («Βραζιλιάνικη σοκολάτα») και είπε σε μια λευκή Βραζιλιάνα performer ότι χόρευε «σαν κοτόπουλο χωρίς κεφάλι» (έκφραση που χρησιμοποιείται στον διεθνή χώρο του χορού για να περιγράψει την έλλειψη συγκέντρωσης). Το δικαστήριο έκρινε ότι τα σχόλια αυτά ήταν προσβλητικά και ταπεινωτικά, ανεξάρτητα από την πρόθεση με την οποία διατυπώθηκαν.Όσον αφορά έναν έκτο performer: Ο Fabre αντάλλαξε ένα «γαλλικό φιλί» με μια πρώην performer κατά τη διάρκεια φωτογράφισης. Το δικαστήριο έκρινε ότι η πράξη αυτή συνιστούσε παραβίαση της νομοθεσίας περί προστασίας της ευημερίας στον χώρο εργασίας και αποτελούσε «προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας». Το δικαστήριο δήλωσε ρητά ότι ο Fabre δεν δικάστηκε για τον χαρακτήρα του, το γενικότερο διοικητικό ή καλλιτεχνικό του ύφος ως επικεφαλής, ούτε για το υποτιθέμενο «τοξικό εργασιακό περιβάλλον». Οι ισχυρισμοί περί συστηματικής «κατάχρησης εξουσίας» δεν έγιναν δεκτοί. Η δικαστική απόφαση αναφέρθηκε επίσης σε 169 θετικές μαρτυρίες συνεργατών του κατά τη διάρκεια των προηγούμενων είκοσι ετών.

Εάν επιθυμείτε να συμβουλευτείτε μαρτυρίες πρώην performers, καθώς και τη δήλωση που υπογράφεται από 276 (πρώην) συνεργάτες, μπορείτε να τις βρείτε στους ακόλουθους συνδέσμους:

• https://reframeplatform.com/statement/

• https://reframeplatform.com/testimonies/

Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι το δικαστήριο δεν επέβαλε στον Fabre καμία επαγγελματική απαγόρευση ούτε πρόσθετους περιορισμούς στην καλλιτεχνική του δραστηριότητα. Ο Fabre επέλεξε να μην ασκήσει έφεση κατά της απόφασης και, αντίθετα, συνέχισε την καλλιτεχνική του δραστηριότητα.

Ανεξάρτητα από τις επιμέρους ερμηνείες που μπορεί να υπάρχουν, η δικαστική απόφαση αποτελεί μέρος του δικαστικού αρχείου και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοια. Οι καταγγελίες, οι υποθέσεις και οι υπερβολές που διακινούνται από τον Τύπο, ακτιβιστικές ομάδες ή διαδικτυακές πηγές δεν αποτελούν νομικά διαπιστωμένα γεγονότα. Η επανάληψη ή η διαφορετική ερμηνεία ανεπιβεβαίωτων ισχυρισμών δεν μεταβάλλει το περιεχόμενο της δικαστικής απόφασης και ενδέχεται να συνιστά δυσφήμιση. Κάθε ομάδα συνηγορίας και διεκδίκησης δικαιωμάτων που αποδίδει αξία στην πνευματική εντιμότητα οφείλει να διασφαλίζει ότι οι δημόσιες τοποθετήσεις της βασίζονται σε επαληθευμένα γεγονότα και όχι σε εικασίες ή σε άκριτη αναπαραγωγή ισχυρισμών.

1 Πολιτική Ακεραιότητας και Ευημερίας

Μετά την Ανοιχτή Επιστολή του 2018, ο οργανισμός Troubleyn ανέλαβε άμεσα δράση. Σε συνεργασία με την IDEWE, μια ανεξάρτητη και πιστοποιημένη εξωτερική υπηρεσία πρόληψης και προστασίας στον χώρο εργασίας, αναπτύχθηκε και εφαρμόστηκε μια ολοκληρωμένη πολιτική ακεραιότητας και ευημερίας.

Ως αποτέλεσμα, το Troubleyn έγινε ένας από τους πρώτους θεατρικούς οργανισμούς και οργανισμούς χορού στη Φλάνδρα που ενσωμάτωσαν δομικά μια τέτοια πολιτική στην καθημερινή τους πρακτική.

Η πολιτική περιλαμβάνει:
• Εσωτερικούς και εξωτερικούς εμπιστευτικούς συμβούλους.
• Ειδικούς σε θέματα πρόληψης.
• Ενημερωτικές συναντήσεις για την ευημερία και την προστασία των συμμετεχόντων.
• Διαδικασίες συναίνεσης.
• Σύστημα υποστήριξης (buddy system) για τους νέους συμμετέχοντες.
• Συναντήσεις μεταξύ συναδέλφων (peer meetings), με ανεξάρτητο συντονισμό.
• Ετήσιες αξιολογήσεις.
• Εξωτερικούς ελέγχους.
• Συγκεκριμένες αρμοδιότητες σχετικά με την ευημερία και την ακεραιότητα, ενταγμένες στη λειτουργία του Διοικητικού Συμβουλίου.

Από την άνοιξη του 2019, η συγκεκριμένη πολιτική υποστηρίζεται εσωτερικά από όλους τους συνεργάτες, συμπεριλαμβανομένων όλων των καλλιτεχνών, της διοίκησης και του Διοικητικού Συμβουλίου. Στο πλαίσιο αυτής της δομής, κεντρική προτεραιότητα αποτελεί η διαμόρφωση ενός εργασιακού περιβάλλοντος στο οποίο η συναίνεση, η επικοινωνία και η υπευθυνότητα τίθενται σε πρώτη προτεραιότητα.

Η πολιτική μας για την ευημερία παρουσιάζεται επίσης στην αρχή κάθε εκπαιδευτικού προγράμματος Jan Fabre Teaching Group. Επιπλέον, μετά από κάθε εργαστήριο, οι συμμετέχοντες καλούνται να συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο σχετικά με την ευημερία τους, προκειμένου να καταθέσουν τις παρατηρήσεις και τις εντυπώσεις τους από την εμπειρία τους.

Μετά τη Λογοδοσία: Ανασυγκρότηση, Μάθηση και Προοπτική για το Μέλλον

Η πνευματική εντιμότητα απαιτεί να ξεκινήσουμε από όσα έχουν διαπιστωθεί στο πλαίσιο της νόμιμης δικαστικής διαδικασίας: το δικαστήριο έχει εκδώσει την απόφασή του, ο Fabre έχει εκφράσει την ειλικρινή συγγνώμη του προς όλους τους καλλιτέχνες που εμπλέκονταν στην υπόθεση και έχουν εφαρμοστεί ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στην εταιρεία, όσον αφορά την ευημερία, τη λογοδοσία, τη διακυβέρνηση και την οργανωτική ακεραιότητα. Επιπλέον, δεν επιβλήθηκε στον Fabre καμία επαγγελματική απαγόρευση, γεγονός που αποτελεί μέρος της δικαστικής απόφασης.

Οι οργανισμοί που εξακολουθούν να συνεργάζονται με το Troubleyn / Jan Fabre το κάνουν έχοντας πλήρη επίγνωση αυτής της ιστορίας και των μεταρρυθμίσεων που έχουν πραγματοποιηθεί. Η συνεργασία αυτή δεν συνιστά άρνηση όσων συνέβησαν ούτε «τυφλή αφοσίωση», αλλά αντανακλά την αντίληψη ότι η λογοδοσία, οι διαρθρωτικές αλλαγές και η συνέχιση της καλλιτεχνικής δραστηριότητας μπορούν να συνυπάρχουν.

Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, όταν η ανάληψη της ευθύνης έχει αναγνωριστεί και οι συνέπειες έχουν γίνει αποδεκτές, θα πρέπει να υπάρχει επίσης χώρος για επανένταξη και μια δεύτερη ευκαιρία. Η λογοδοσία δεν θα πρέπει αυτομάτως να συνεπάγεται τον μόνιμο αποκλεισμό.

Το καλλιτεχνικό έργο του Jan Fabre εξακολουθεί να αναγνωρίζεται διεθνώς, να μελετάται και να παρουσιάζεται ευρέως, ενώ συνεχίζει να αποτελεί μέρος της ευρύτερης συζήτησης γύρω από την ιστορία της τέχνης. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό το έργο του Troubleyn / Jan Fabre να παραμείνει προσβάσιμο στο κοινό, καθώς και για τη μελέτη του από τις μελλοντικές γενιές καλλιτεχνών, ερευνητών και επαγγελματιών του πολιτισμού.

Η ουσιαστική κατανόηση της ιστορίας των σύγχρονων παραστατικών τεχνών προϋποθέτει την ενασχόληση με καλλιτεχνικές πρακτικές που υπήρξαν επιδραστικές, αλλά ταυτόχρονα αμφιλεγόμενες, καθώς συμβάλλουν στην ανάδειξη του τρόπου με τον οποίο η καλλιτεχνική καινοτομία, οι σχέσεις εξουσίας και τα θεσμικά πλαίσια μπορούν να είναι αλληλένδετα.

Η παρουσίαση του θεατρικού έργου του Fabre δεν συνεπάγεται άκριτη αποδοχή ή επιδοκιμασία του, αλλά καθιστά δυνατή τη συστηματική και τεκμηριωμένη μελέτη του, επιτρέποντας στις μελλοντικές γενιές να αναπτύξουν κριτική απόσταση και βαθύτερη κατανόηση τόσο του ίδιου του έργου όσο και του πλαισίου μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε.

Επομένως, η πρόσβαση στο έργο αποτελεί προϋπόθεση για τη μάθηση, την πολυπρισματική προσέγγιση και την ιστορική κατανόηση της πολυπλοκότητας της καλλιτεχνικής εξέλιξης.

Ελπίζω ότι αυτές οι τεκμηριωμένες νομικές διευκρινίσεις και οι προσωπικοί προβληματισμοί θα συμβάλουν σε μια πιο σύνθετη και ολοκληρωμένη κατανόηση της κατάστασης και θα βοηθήσουν στη δημιουργία ενός πλαισίου που θα επιτρέψει νέες ευκαιρίες παρουσίασης του έργου του Jan Fabre, μέσα σε ένα περιβάλλον ανοιχτού διαλόγου και διαφάνειας.

Με εκτίμηση,

Miet Martens Δραματουργός / Καλλιτεχνική Συντονίστρια Troubleyn / Jan Fabre