H κληρονομιά της Αθήνας

Ο Μάρκο Ρούμπιο ήλθε, είδε και απήλθε. Βρίσκω κι εγώ, όπως οι περισσότεροι Ελληνες και τα περισσότερα ΜΜΕ, θετικό το αποτύπωμα αυτής της επίσκεψης. Ομως περίμενα -αρκετές μέρες, ομολογώ- μια διαφοροποίηση από τα όσα είπε ο Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα. Ωραία, πολύ καλά κάναμε και του παραχωρήσαμε το Ιερό της Δημοκρατίας. Αλλά με αυτά που είπε -και θα πω ποια- έχουμε τεράστια απόσταση.

Ο κ. Ρούμπιο συνόψισε ότι η σημερινή Αμερικανική Δημοκρατία έχει πάνω της το αποτύπωμα της αρχαίας Ελληνικής Δημοκρατίας. Και το ακόμα ανακριβέστερο,

Δεν άκουσα τη γνώμη κάποιου πολιτικού για τα πολύ λεπτά αυτά θέματα. Δηλαδή καταπίνουμε την κάμηλο και διυλίζουμε τον κώνωπα στην Ελλάδα; Από πού κι ώς πού σήμερα η Αμερικανική Δημοκρατία -αν λέγεται Δημοκρατία αυτό που υπάρχει στην Αμερική με τον Ντόναλντ Τραμπ-, αυτή η φρικαλέα οικουμενική κατάσταση, συγκρίνεται με τον Χρυσό Αιώνα του Περικλή; Ο Περικλής δεν προσπάθησε να καταλάβει την Εκκλησία του Δήμου ποτέ, όπως ο Τραμπ και οι οπαδοί του το Καπιτώλιο. Ο Περικλής δεν έκανε πολέμους, με εξαίρεση τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, που δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένας εμφύλιος πόλεμος. Ο Περικλής δεν είχε κατηγορηθεί για κακουργήματα. Η Αθήνα δεν προσπάθησε να απαγάγει ξένους ηγέτες και να προσαρτήσει άλλα κράτη, ώστε να αυξήσει τα αστέρια της χώρας. Ποια σχέση μπορεί να έχουν αυτά τα δύο πράγματα;

Χρειαζόταν το παράσημο που πήρε ο Ρούμπιο στην Πνύκα, αλλά μέχρι εκεί. Δεν είναι δυνατόν να λέμε ότι η Δημοκρατία του 5ου αιώνα είναι το ίδιο με αυτό που είναι σήμερα η Αμερικανική Δημοκρατία.

Πολύ ατυχές ήταν και το παράδειγμά του για τη Σαλαμίνα, δηλαδή όπως εμείς κάναμε πόλεμο με τους Πέρσες, έτσι και η Αμερική κάνει σήμερα πόλεμο στο Ιράν. Σαν να λέμε, έχοντας τα ίδια κίνητρα. Μα ο δικός μας πόλεμος ήταν αμυντικός, τόσο στον Μαραθώνα, όπου είχαν φτάσει οι Πέρσες εισβάλλοντας στην Ελλάδα, όσο και στη Σαλαμίνα, όπου έγινε η τρομερή αυτή ναυμαχία και όπου η μεγαλοφυΐα του Θεμιστοκλή επικράτησε του πενταπλάσιου περσικού στόλου.

Οι Αμερικανοί έχουν πάει στο Ιράν, που απέχει τόσες χιλιάδες χιλιόμετρα από την Ουάσινγκτον! Και συμπαρατασσόμενοι με το Ισραήλ θέλουν σώνει και καλά να εξαφανίσουν τα πυρηνικά του Ιράν. Πολύ καλά. Με τον πρώτο πόλεμο που έγινε, μας είπαν ότι τα έχουν ισοπεδώσει όλα. Εκτοτε έχουν γίνει ακόμα τρεις θηριώδεις αμερικανικές επιθέσεις από αεροπλάνα και από το αεροπλανοφόρο που ήταν εκεί. Είναι το ίδιο πράγμα;

Οι Αμερικανοί ήθελαν στην αρχή βιαίως να αλλάξουν το καθεστώς του Ιράν. Απέτυχαν. Ολα τα άλλα είναι προσχήματα. Και τώρα, με τις ενδιάμεσες εκλογές, προφανώς ο Τραμπ, λίγο πριν ή λίγο μετά, θα κάνει κάτι πιο ακραίο.

Θέλω, λοιπόν, να πω λίγα πράγματα για τη διαφορά και την κληρονομιά της Δημοκρατίας του Περικλή.

Επί δύο αιώνες οι Αθηναίοι βρέθηκαν στο προσκήνιο της Ιστορίας. Ο Αθηναϊκός Πολιτισμός, που δεν ήταν ταυτόσημος με τον Ελληνικό Πολιτισμό, αποτελεί την πιο λαμπρή έκφραση εκείνων των χρόνων. Λέγεται ότι ο πολιτισμός των Αθηναίων είναι ο πολιτισμός του Ανθρώπου. Και για να αποδείξουμε αυτόν τον ισχυρισμό παραθέτουμε τα γραπτά των φιλοσόφων που λάμπρυναν την αθηναϊκή ζωή τον 4ο αιώνα.

Στην πραγματικότητα, οι μαρτυρίες για το μεγαλείο της Αθήνας είναι μονόπλευρες. Γιατί αφενός μεν υπήρχε αυτός ο φωτεινός κόσμος, αφετέρου υπήρχε και πολύ σκοτάδι. Η θρησκεία, ας πούμε, δεν είχε αυτήν την όψη που παρουσιάζει η ζωφόρος του Παρθενώνα. Οι γιορτές των αγροτών είχαν στοιχεία μαγείας και πρωτογονισμού. Η μαύρη χλαμύδα που φορούσαν οι έφηβοι στην Αθήνα, είχε το τυπικό μιας πρωτόγονης μυητικής τελετής. Υπήρχαν, ακόμα και στα έργα των φιλοσόφων, κατάλοιπα άγριας σκέψης.

Παρ’ όλα αυτά, οι Αθηναίοι δημιούργησαν τότε, στην Αθήνα και στο Αιγαίο, έναν μεγάλο πολιτισμό. Υπήρχε κατ’ αρχήν ενότητα, αλλά και πολλαπλότητα. Στην τέχνη υπήρχαν τρομερά ονόματα. Στη γλυπτική, στη ζωγραφική και στη φιλοσοφία, το ίδιο.

Ποια είναι, όμως, η μεγάλη διαφορά; Οτι οι Αθηναίοι ήταν πάνω απ’ όλα πολίτες. Αυτό είναι το στοιχείο που δημιούργησε το μεγαλείο της Αθήνας.

Το θέμα της δουλοκτησίας, λέει η μεγάλη ιστορικός Κλοντ Μοσέ, πρέπει να παραμεριστεί τελείως. Μέσα στους 30 χιλιάδες πολίτες της Αττικής υπήρχαν πολλοί δούλοι. Και είναι αλήθεια ότι μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας της πόλης βασιζόταν στην εργασία χιλιάδων δούλων. Στην Αθήνα, τους δούλους αυτούς τους μεταχειρίζονταν καλύτερα απ’ ό,τι σε άλλα μέρη, αλλά οπωσδήποτε ήταν ένα σύνολο χωριστό από την κοινότητα των πολιτών.

Κάθε μέλος της κοινότητας αυτής ήταν έτοιμο να εξασφαλίσει την άμυνά της. Γι’ αυτό και ο κύκλος των πολιτών έμενε κλειστός. Δεν εμπόδιζε τη δημιουργία ανταγωνισμών εντός αυτού, που θα καταργούνταν μια μέρα, αλλά αυτή η κατάσταση εξηγεί τον πολιτικό χαρακτήρα του Αθηναϊκού Πολιτισμού.

Το θέατρο, η τέχνη, η φιλοσοφία, όλα επηρεάζονται από την πολιτική. Ηταν αδιανόητο στην Αθήνα να μένει κανείς απολιτικός. Η απολιτική στάση σήμαινε ότι ο πολίτης αρνούνταν τη συμμετοχή του στο πολιτικό σύνολο της πόλης και γι’ αυτό λάμβαναν όλοι μέρος στις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου.

Η ελευθερία και η ισότητα είναι οι αξίες στις οποίες οι Αθηναίοι έδωσαν τόση σημασία, ώστε να τις καταστήσουν σύμβολα της Πολιτείας τους.

Απ’ όλα αυτά μπορούμε να καταλάβουμε πόση γοητεία άσκησε η Αθήνα και στη Γαλλική Επανάσταση, αλλά και στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, όπου ο Κλεμανσό μπορούσε να ταυτιστεί με τον Δημοσθένη και η διάσημη Γαλλίδα ιστορικός Κλοντ Μοσέ μιλούσε για τον «σοσιαλισμό του Περικλή».

Ετσι, λοιπόν, η Αθήνα ξεχώρισε απ’ όλες τις πόλεις του τότε γνωστού κόσμου. Για περίπου δύο αιώνες. Ξέρουμε ότι για να φτάσει η Αθήνα σ’ αυτό το επίπεδο, από τον 7ο π.Χ. αιώνα έως τον 4ο π.Χ. αιώνα, υπήρξαν συγκλονιστικές ταραχές και βιαιότητες. Συνωμοσίες, ολιγαρχίες έως και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.

Το ξεκίνημα της Αθήνας δεν ήταν κάτι ξεχωριστό. Παρ’ όλο που οι Αθηναίοι αναφέρονταν στον Κατάλογο των Πλοίων της Ιλιάδας. Οταν οι ελληνικές πόλεις, στην αυγή του 8ου αιώνα, έβγαιναν από το σκοτάδι τεσσάρων αιώνων, η Αθήνα ήταν σε σχετική αφάνεια. Δεν πήρε μέρος ούτε στην κίνηση του αποικισμού. Ολα άλλαξαν στις αρχές του 6ου αιώνα. Εκεί αρχίζει να γράφει η Αθήνα τη δική της ιστορία. Εκεί είναι η συνωμοσία του Κύλωνα, εκεί είναι η νομολογία του Δράκοντα, εκεί είναι και οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα. Ολα τελειώνουν με την εγκαθίδρυση του δημοκρατικού πολιτεύματος και τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη. Μετά το μάθημα αυτό, το οποίο δεν είναι πολύ γνωστό στον Ρούμπιο, να ξεκαθαρίσουμε ότι και σε μας δεν είναι πολύ γνωστό. Εχουμε φτάσει στο σημείο να έχουμε έξι-εφτά δημοκρατίες: άμεση δημοκρατία, αντιπροσωπευτική δημοκρατία, αβασίλευτη δημοκρατία, βασιλευόμενη δημοκρατία, προεδρική δημοκρατία (όπως η δική μας), λαϊκή δημοκρατία και χριστιανική δημοκρατία. Πρόκειται περί μιας σαλάτας!

Καταλαβαίνω ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Τασούλας, με το να χαρίσει τον «Επιτάφιο του Περικλή» στον Μάρκο Ρούμπιο, έκανε μια διαισθητική και συμβολική πράξη. Γιατί όλα είναι θέμα πολιτεύματος, αλλά στο πολίτευμα της δημοκρατίας άρχει ο δήμος, ο λαός.

Το τριαδικό σύστημα είναι: δημοκρατία – ολιγαρχία – βασιλεία. Για να είμαστε δίκαιοι, η δημοκρατία έχασε ένα μεγάλο μέρος από την αίγλη της στα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Στην Πνύκα μίλησαν από τον Περικλή μέχρι τον Κολοκοτρώνη. Επιφανείς Ελληνες. Και σε κάποιο λόγο Αμερικανού προέδρου, ο αείμνηστος Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος τους είχε βάλει στη θέση τους στα ζητήματα αυτά. Εν πάση περιπτώσει, θέλω να δείξω ότι το να μιλήσει κανείς στην Πνύκα δεν είναι κάτι ιδιαίτερο. Κι εγώ έχω μιλήσει, όταν η Ελλάδα διεκδικούσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες, ενώπιον της πολιτικής μας ηγεσίας και της ηγεσίας της ΔΟΕ (Χουάν Αντόνιο Σάμαρανκ) και της ΔΟΑ. Εχει μιλήσει και η ταπεινότητά μου λοιπόν, αλλά και η Φάνη Πάλλη-Πετραλιά και άλλοι, έχοντες σχέση με τον πολιτισμό. Το υπέροχο στην Πνύκα είναι, όταν ανεβαίνεις στο βήμα, ότι βλέπεις καθαρά στα δεξιά σου τον Παρθενώνα και στα αριστερά τον Σαρωνικό, μέχρι τη Σαλαμίνα.

Για να κλείσω το θέμα με τον Ρούμπιο και όσους ξένους ηγέτες δικαίως θέλουν να ανεβούν στο βήμα της, λέω ότι η Πνύκα δεν είναι η «κολυμβήθρα του Σιλωάμ». Μη σας πω ότι, αν παίρναμε τη διοργάνωση του Euro, τότε που τη διεκδικήσαμε μαζί με την Τουρκία, εκεί θα είχε μιλήσει και ο Ερντογάν! Τι λέτε για όλα αυτά; Δεν θα τρίζουν τα κόκαλα του Περικλή; Εγώ είμαι βέβαιος.