Υπαρκτή υπογεννητικότητα

Η δημογραφία είναι μια μαθηματικοποιημένη επιστήμη και μελετά προβλήματα με έντονη κοινωνική διάσταση. Ενώ οι κοινωνικές επιστήμες δύσκολα κάνουν προγνώσεις, αυτή προβλέπει με αξιόλογη ακρίβεια τη μελλοντική πορεία των ανθρώπινων πληθυσμών, χρησιμοποιώντας τρεις βασικές παραμέτρους – γεννητικότητα, θνησιμότητα και μετανάστευση. Παράγοντες αβεβαιότητας, οι ενδεχόμενες θανατηφόρες επιδημίες ή μεγάλοι πόλεμοι. Για να διατηρείται σταθερό το μέγεθος ενός πληθυσμού απαιτείται γεννητικότητα 2,1 ζώντων παιδιών ανά γυναίκα.

Παραδοσιακοί είναι οι φόβοι, είτε για παγκόσμιο υπερπληθυσμό είτε για συρρίκνωση του εθνικού πληθυσμού. Η ιδεολογία του μαλθουσιανισμού κρατάει δύο αιώνες, μολονότι η ζοφερή πρόβλεψη του Malthus περί επερχόμενου λιμού έχει διαψευσθεί. Η απειλή υπερπληθυσμού έληξε, ο ρυθμός πληθυσμιακής αύξησης περιορίζεται γρήγορα και οι κίνδυνοι εξάντλησης των πόρων αντιμετωπίζονται με βιώσιμη ανάπτυξη. Ο παγκόσμιος πληθυσμός έφθασε τα 8 δισ. το 2023, ο ΟΗΕ (2024) εκτιμά κορύφωσή του στα 10,3 δισ. τη δεκαετία του 2080 και πτωτική τάση μέσα στον 22ο αιώνα. Σταθερά βελτιώνονται διατροφή, υγεία και εκπαίδευση, με μοχλό την παγκόσμια οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη.

Σήμερα, στην Ελλάδα και αλλού, εκδηλώνονται φόβοι πληθυσμιακής συρρίκνωσης. Η παλιά υψηλή ελληνική γεννητικότητα μειώθηκε πολύ κατά τις τελευταίες 4 δεκαετίες. Αιτία η δημογραφική προσαρμογή, δηλαδή η κάμψη της γεννητικότητας, ως επακόλουθο οικονομικής ανάπτυξης. Το φαινόμενο είναι γενικό, εκδηλώθηκε ήδη τον 19ο αιώνα σε ανεπτυγμένες χώρες, παρατηρείται σήμερα σχεδόν παντού πλην Κεντρικής Αφρικής. Σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες που πήραν μέτρα, η γεννητικότητα έχει αυξηθεί, παραμένοντας όμως κάτω από το 2,1.

Στην Ελλάδα, η επιπλέον μείωση γεννητικότητας συνδέεται με παρεπόμενα της οικονομικής κρίσης, όπως η μαζική έξοδος νέων ανθρώπων (brain drain), ο περιορισμός των εισοδημάτων, η έλλειψη στέγης, αλλά και η αυξημένη ηλικία τεκνοποίησης. Ωστόσο, το σημερινό ελληνικό δημογραφικό πρόβλημα δεν διαφέρει ουσιαστικά από το ευρύτερο φαινόμενο. Τώρα πια δεν θα μεταβάλλονται πολύ οι πληθυσμιακές αναλογίες μεταξύ των χωρών, άρα δεν δικαιολογούνται εθνικιστικοί φόβοι για το μέλλον της φυλής…

Το 2024, η γεννητικότητα 1,3 της Ελλάδας ήταν μεν μικρότερη από τη μέση γεννητικότητα στην Ευρωπαϊκή Ενωση, αλλά πάνω από Εσθονία, Ισπανία, Ιταλία, Λιθουανία, Μάλτα, Πολωνία. Αλλά και η γεννητικότητα της αντιπάλου Τουρκίας πέφτει ταχέως· ήδη έφθασε στο 1,42! Πάντως, η μόνη περιοχή του κόσμου όπου η γεννητικότητα είναι μεν χαμηλή αλλά παρουσιάζει κάποια αυξητική τάση είναι η Ευρώπη. Στον υπόλοιπο πλανήτη μειώνεται γρήγορα. Σήμερα, γεννητικότητα πάνω από 2,1 δεν εμφανίζει ούτε το 30% του παγκόσμιου πληθυσμού. Στην Κίνα υπάρχει εντυπωσιακή μείωση, τείνοντας κάτω από το 1,0.

Η χρηματοδότηση των συντάξεων, η πληθυσμιακή γήρανση και η έλλειψη εργαζομένων είναι αντικειμενικά οι βάσιμες ανησυχίες λόγω μείωσης του πληθυσμού. Οικονομολόγοι προτείνουν, ως απλή λύση, να προσελκύονται συνεχώς μετανάστες, μαζί με τις οικογένειές τους, για να αντιμετωπίζονται οι εργασιακές ανάγκες και για να εμπλουτίζεται ο νεανικός πληθυσμός. Παραβλέπουν, βέβαια, την επακόλουθη κοινωνική αναστάτωση και σοβαρές επιμέρους παρενέργειες, π.χ. στην εκπαίδευση. Διαφορετικές προσεγγίσεις εκτιμούν ότι σημαντικό μέρος των εργασιακών αναγκών θα καλύπτεται μελλοντικά από ρομπότ ή αυτοματισμούς με τεχνητή νοημοσύνη.