Το αντίδοτο

Αν κάνετε μια βόλτα στο Μαγδεβούργο, στις όχθες του Ελβα, η πιθανότητα να συναντήσετε μετανάστη είναι μάλλον μικρή. Το ποσοστό των ξένων που ζουν στην πόλη είναι κάτω από 10%. Και συνολικά η Σαξονία-Ανχαλτ, που πρωτεύουσά της είναι το Μαγδεβούργο, είναι μια από τις περιοχές της Γερμανίας με το μικρότερο ποσοστό κατοίκων με μεταναστευτικό προφίλ. Πολύ λιγότεροι απ’ ό,τι στη Βρέμη ή το Βερολίνο, για παράδειγμα, όπου οι ξένοι, χωρίς γερμανική υπηκοότητα, είναι το 27% του πληθυσμού.

Κι όμως, το ακροδεξιό AfD, που έχει σημαία του την απαλλαγή της Γερμανίας από τους ξένους και προτείνει στρατόπεδα

συγκέντρωσης και απελάσεις για τους μετανάστες, πήρε στις εκλογές της περασμένης Κυριακής στη Σαξονία-Ανχαλτ 43,9%, ενώ στο Βερολίνο και τη Βρέμη, οι πιο πρόσφατες δημοσκοπήσεις το περιορίζουν στο 18%. Οι διώκτες των μεταναστών φαίνεται να κερδίζουν ψήφους εκεί όπου οι μετανάστες είναι δυσεύρετοι, όχι εκεί όπου αφθονούν. Η εύκολη και διαδεδομένη εξήγηση, λοιπόν, πως για την άνοδο της ριζοσπαστικής Ακροδεξιάς στη Γερμανία – και την Ευρώπη γενικά – φταίνε οι μετανάστες, ίσως δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο λένε. Κι αν η συνηθισμένη εξήγηση δεν είναι επαρκής, αν η μετανάστευση δεν αρκεί για να εξηγήσει την άνοδο της Ακροδεξιάς, ούτε και οι θεραπείες που συνήθως προτείνονται μοιάζουν αποδοτικές.

Το ένα αντίδοτο που, παραδοσιακά, χρησιμοποιείται είναι η δημιουργία μιας υγειονομικής ζώνης γύρω από τους «ακραίους». Η απομόνωσή τους, ο αποκλεισμός τους από τη δημοκρατική κανονικότητα. Η Γερμανία – για προφανείς ιστορικούς λόγους – ήταν πάντα το προνομιακό πεδίο εφαρμογής της μεθόδου της «μαχόμενης δημοκρατίας» όχι μόνο με πολιτικά αλλά και με θεσμικά μέσα. Γύρω από την Ακροδεξιά είχε χτιστεί ένα τείχος, ένα «brandmauer». Αλλά οι εκλογές της περασμένης Κυριακής σ’ ένα μικρό και γερασμένο ανατολικογερμανικό κρατίδιο έθεσαν τη συνταγή εν αμφιβόλω. Πόσο δημοκρατικό είναι να αποκλείεις, στο όνομα της δημοκρατίας, εκείνους που αγγίζουν παρά τρίχα την απόλυτη πλειοψηφία; Τι δημοκρατία είναι αυτή που φοβάται τους βασικούς μετόχους της, τους πολίτες που ψηφίζουν; Και μήπως, στο τέλος, αυτή η τακτική της απομόνωσης καταλήγει να έχει τα αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα; Να τους ενισχύει αντί να τους περιθωριοποιεί;

Ενα εναλλακτικό αντίδοτο αρχίζει να γίνεται ξανά της μόδας. Αν δεν μπορούμε να τους νικήσουμε, ας τους μοιάσουμε. Ας αντιγράψουμε κάποιες από τις ιδέες τους. Αν, για παράδειγμα, στο Μεταναστευτικό γίνουμε «σκληροί», απωθούμε ή βουλιάζουμε τις βάρκες που τους μεταφέρουν, αν τους συλλαμβάνουμε, τους φυλακίζουμε, τους στέλνουμε κρατούμενους σε τρίτες χώρες, στην Αλβανία ή στην Αφρική, αν ο Πλεύρης υπερακοντίζει τον Βελόπουλο, τότε πού θα βρίσκουν πια ακροατήριο οι «ακραίοι»; Αν οι κατεστημένες πολιτικές δυνάμεις εφαρμόσουν κάποια απ’ όσα υποστηρίζουν οι ακραίοι αμφισβητίες τους, ακόμη περισσότερο αν οι ακροδεξιοί ενσωματωθούν μέσω συνεργασιών στο δημοκρατικό mainstream, μήπως το έδαφος χαθεί κάτω από τα πόδια τους, ο κίνδυνος εκλείψει;

Η συνταγή δεν πάσχει μόνον από ιστορική αμνησία. Δεν είναι μόνον ότι αγνοεί το βασικό μάθημα της Βαϊμάρης – πως η ανοχή, η υποχώρηση απέναντι στους εχθρούς της δημοκρατίας, οι συμβιβασμοί μαζί τους, τους νομιμοποιούν και τους ανοίγουν την πόρτα. Είναι προπάντων ότι έχει αποδειχθεί, σε πολλές περιπτώσεις, αναποτελεσματική.

Η Γερμανία είναι, και πάλι, το πιο πειστικό παράδειγμα. Τι έλεγε ο, υπό πολιορκία σήμερα, καγκελάριος Μερτς όταν διεκδικούσε την ηγεσία του κόμματός του; Οτι για την άνοδο των νοσταλγών των Ναζί έφταιγε η Μέρκελ που είχε μετατοπίσει το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα υπερβολικά προς το Κέντρο και ήταν υπερβολικά «κοινωνικά ευαίσθητη», ανεκτική και φιλόξενη στους μετανάστες. Οτι, αν εκλεγόταν εκείνος, η AfD θα εξαφανιζόταν. Πρέπει να ξαναβρούμε, έλεγε, την «ψυχή» της παράταξης, τον αυθεντικό συντηρητισμό μας, να γίνουμε πιο σκληροί με τους μετανάστες. Εξελέγη, λοιπόν. Και τι κατάφερε; Να κάνει την AfD πρώτο κόμμα στις δημοσκοπήσεις και να το δει να αγγίζει την απόλυτη πλειοψηφία στην Ανατολική Γερμανία.

Ψυχραιμία! – λένε κάποιοι αναλυτές. Ας μη μας τρομάζει τόσο το αποτέλεσμα σε ένα μικρό, πολύ ιδιαίτερο ανατολικογερμανικό κρατίδιο δύο εκατομμυρίων κατοίκων. Αλλά η AfD προηγείται σε παγγερμανικό επίπεδο σε όλες τις δημοσκοπήσεις. Στη Γαλλία η Λε Πεν προηγείται επίσης στις μετρήσεις για τις προεδρικές εκλογές της άνοιξης. Και στη Βρετανία, ο Φάρατζ, αφού επέβαλε το Brexit, που οδήγησε στην καρατόμηση έξι πρωθυπουργών σε μία δεκαετία, παραμένει κοντά στην πρώτη θέση των δημοσκοπήσεων. Μια ανάλυση των εκλογικών αποτελεσμάτων (Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ) έδειξε πως η μέση υποστήριξη προς την Ακροδεξιά στην Ευρώπη, από 5% στα μέσα της δεκαετίας του ’90 και 10% πριν από δέκα χρόνια, μετριέται τώρα στο 25%. Η Ελλάδα, όπως έδειξαν τα αποτελέσματα των εκλογών του ’23 και των ευρωεκλογών του ’24, δεν μένει αδιάβροχη στην καταιγίδα.

Ποιο είναι το αντίδοτο, λοιπόν;

Ας ξεκινήσουμε από το αυτονόητο. Για να αντιμετωπίσεις το φαινόμενο πρέπει πρώτα να το καταλάβεις. Τα κόμματα του δημοκρατικού τόξου πρέπει να παραμερίσουν τις απλοϊκές, προπαγανδιστικές θεωρίες ότι φταίει, απλώς, η μετανάστευση. Να απαλλαγούν, επίσης, από την αυταπάτη ότι οι ακροδεξιοί πάντα θα «εξημερώνονται», θα γίνονται ακίνδυνοι όταν ενσωματώνονται – όπως η Μελόνι στην Ιταλία. Και, προπάντων, να πάψουν να πιστεύουν ότι αρκεί η «πολιτική του φόβου», η επίκληση του κινδύνου για την κινητοποίηση δημοκρατικών ανακλαστικών, ακόμη χειρότερα οι ετερόκλητες συμμαχίες για τον αποκλεισμό των «ακραίων». Χρειάζεται να επανεφευρεθεί μια «πολιτική της ελπίδας».

Στις πολλές αναλύσεις των ημερών ξεχωρίζουν δύο ιδέες. Πως πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη θωράκιση, χωρίς εκπτώσεις, της δημοκρατίας, την ενίσχυση των θεσμών της, της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης και της λογοδοσίας των κυβερνώντων. Και, αυτονόητο, πως επείγει ένα νέο πολιτικό πρόγραμμα που να εμπνέει, να υπόσχεται ρεαλιστικά μια ζωή με βιώσιμο κόστος, αξιοπρεπή στέγη, λιγότερες ανισότητες, αποτελεσματικότερες κοινωνικές δαπάνες. Πολιτικοί, πολίτες και δημοσιογράφοι – έγραφε ο Κας Μούντε – «να δείξουν ρεαλισμό, αντοχή και αυτοσυγκράτηση».