Μια τραμπική Μεγάλη Υφεση

Η 250ή επέτειος της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών συμπίπτει με μια μείζονα στροφή στην αμερικανική πολιτική και στο τι εκπροσωπεί η Αμερική στον κόσμο. Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, για ογδόντα χρόνια, η Αμερική εκπροσωπούσε ένα φιλελεύθερο πολιτικό και οικονομικό σύστημα. Υπηρετούσε μια στρατηγική ανοιχτών συνόρων και, με την ευρύτερη έννοια, έναν πολιτισμό ο οποίος θεμελιωνόταν στα ανθρώπινα δικαιώματα και στην ελευθερία επιλογής.

Υπήρχαν ασυνέπειες μεταξύ της πρακτικής και των αρχών: ο φυλετικός διαχωρισμός στις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες, επεμβάσεις

στο εξωτερικό και υποστήριξη δικτατοριών στο πλαίσιο της στρατηγικής του Ψυχρού Πολέμου. Οι πρακτικές όμως κρίνονταν με βάση τις αρχές. Στη δεκαετία του ΄60 ένα ισχυρό κίνημα πολιτικών δικαιωμάτων και μια σημαντική μερίδα της πολιτικής τάξης οδήγησαν στη χειραφέτηση των Αφροαμερικανών καθώς και στη διεύρυνση της συμμετοχής των γυναικών στην πολιτική και την οικονομία.

Η πτώση των λαϊκών δημοκρατιών το 1989 και η διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991 παρουσίασαν για ένα διάστημα ως μοναδική επιλογή το φιλελεύθερο πρότυπο και την πολιτική δημοκρατία. Γνωρίζουμε βέβαια ότι η παγκοσμιοποίηση, αν και έφερε σε επαφή ανθρώπους και κουλτούρες όσο ποτέ στο παρελθόν και ενέταξε σε ζώνες κατανάλωσης και ευημερίας εκατοντάδες εκατομμύρια, δημιούργησε ή ενέτεινε υπάρχουσες ανισότητες οι οποίες εκδηλώθηκαν και στην ίδια την Αμερική, αποξενώνοντας μεγάλες μερίδες των μεσαίων και των λαϊκών στρωμάτων από τις φιλελεύθερες αξίες. Παράλληλα, η παγκοσμιοποίηση δεν σήμανε την ομαλή συμβίωση της Αμερικής με τον υπόλοιπο κόσμο. Η κατανομή της ισχύος άλλαξε υπέρ της Κίνας, ενώ και άλλοι περιφερειακοί παίκτες αμφισβητούν την υπεροχή της Αμερικής. Η αμερικανική εμπλοκή σε μακροχρόνιους πολέμους στη Μέση Ανατολή προκάλεσε άλλωστε κάποια υπερεπέκταση των αμερικανικών δεσμεύσεων στον κόσμο, με αποτέλεσμα τη διάβρωση της ισχύος της Ουάσιγκτον.

Η πρώτη προεδρία Trump (2017-2021) συνιστούσε εκδήλωση της κρίσης της αμερικανικής υπεροχής.

Η δεύτερη σηματοδοτεί κάτι βαθύτερο. Τα δικαιώματα που ενσωματώθηκαν στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας αφορούσαν μια κοινότητα ανδρών, λευκών και προτεσταντών, κυρίως Αγγλοσαξόνων. Το σημαντικό όμως στην πορεία αυτών των δυόμισι αιώνων ήταν ότι ο κύκλος των υποκειμένων αυτών των δικαιωμάτων διευρυνόταν εντός των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ αποκτούσε παγκόσμια εμβέλεια και η αξίωση της δημοκρατίας και της ευημερίας. Από το 2025 η πορεία αυτή μπορεί να αντιστραφεί. Η Δύση ορίζεται στενά, ως μια κοινότητα χριστιανών, και ανομολόγητα λευκών, ενώ και έναντι του δυτικού κόσμου κυριαρχεί το δόγμα «Πρώτα η Αμερική». Στο διεθνές πεδίο, έναντι μιας διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες, την οποία προσπάθησε επίμονα να οικοδομήσει η Αμερική μετά το 1945, του ελεύθερου εμπορίου και των πολυμερών συμμαχιών, αποκτούν προτεραιότητα ο προστατευτισμός και η μονομερής προβολή ισχύος.

Πρόκειται για μια Αμερική που θυμίζει το τέλος του 19ου αιώνα, την προεδρία του Μac Kinley και το κραχ του 1929, όχι την Αμερική του Προοδευτικού Κινήματος, του Franklin Roosevelt, του Truman και του Kennedy. Πρόκειται για μόνιμη μεταστροφή; Μάλλον όχι, πιθανώς είναι αναστρέψιμη, λαμβάνοντας υπόψη τις οικονομικές δυσχέρειες για τους πολλούς και τη ζωτικότητα της πλουραλιστικής αμερικανικής κοινωνίας, αλλά εν τω μεταξύ η επιρροή των φιλελεύθερων ιδεών μειώνεται προς όφελος των αυταρχικών δυνάμεων που έχουν αναδυθεί στην παγκόσμια σκηνή.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής Ερευνών του Κέντρου Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών