Μάνος Χατζιδάκις: Η εξωστρεφής εσωστρέφεια

Ανάμεσα σε πολλούς καίριους χαρακτηρισμούς που έχουν διατυπωθεί για τον Μάνο Χατζιδάκι, ένας πολύ εύστοχος, αν και δεν θα απηχούσε, ούτε λόγος, το «όλον» του ανθρώπου, αλλά μια πολύ ουσιαστική του πλευρά, θα ήταν «ο Χατζιδάκις της παρέας». Σπάνια θα συναντούσες καλλιτέχνη με τόσο αδιάπτωτα υψηλή διάθεση και κυρίως για τις πολλές μεταμεσονύχτιες ώρες, αρχής γενομένης γύρω στις 10.30 έως 11 το βράδυ, για συζήτηση, με τις πιο απρόβλεπτες και χαρμόσυνες παρεκβάσεις που πιστώνονταν κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, στον ίδιο τον συνθέτη, όποιος κι αν ήταν ο κύκλος των συνομιλητών του – πάντα ωστόσο με

Εμενες ενεός ακούγοντάς τον να μιλάει και είτε επρόκειτο για τον Ελία Καζάν, τον Φεντερίκο Φελίνι και τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, είτε για τον ποδοσφαιριστή Τζορτζ Μπεστ, τη Μαρίκα Παλαίστη, την Αντωνία Κουτούπη (μια, για δεκαετίες, εκφωνήτρια του ΕΙΡ), τις αναμνήσεις του από την πρώτη παράσταση του Ελεύθερου Θεάτρου με το «Και συ χτενίζεσαι» ή τον αστυνομικό που ασκούσε τα καθήκοντά του τις νύχτες, γωνία Ρηγίλλης και Βασιλέως Γεωργίου, να αποκτούν χάρη στον τρόπο που αφηγούνταν μια σχεδόν μυθιστορηματική διάσταση και επιπλέον να γίνονται η αφορμή για μια αυτοϋπονομευτική, σπινθηροβόλα πάντα, εξομολογητική διάθεσή του.

Χάρμα των αφτιών (αλλά και των ματιών καθώς διέκρινες πάντα το αχνά διαγραμμένο άλλοτε τρυφερό και άλλοτε ειρωνικό ή πικρό χαμόγελό του), αισθανόσουν ότι τα «πανάρχαια» ερωτήματα για το «ποια μπορεί να είναι η σχέση της τέχνης με την πολιτική» θα ακούγονταν σχεδόν ως βλάσφημα μέσα σε μιαν ατμόσφαιρα τόσο κατανυκτική ώστε η συντροφιά που είχε σχηματιστεί χάρη στην αποκαλυπτική και θερμουργό παρουσία του Χατζιδάκι να διατηρεί κάτι από τον ακραιφνώς πολιτικό χαρακτήρα της Αρχαίας Αγοράς. Και από μια εσωστρέφεια που δεν χρειαζόταν κανενός είδους σοβαροφάνεια, ή, πολύ περισσότερο, βλοσυρότητα, για να γίνει αισθητή. Αντίθετα, μπορούσε να συμπεριφέρεται ο ίδιος ακόμη και με τον πιο εξωστρεφή τρόπο ή να παρασέρνει τους άλλους να αντιδρούν σαν άτακτα ή και προκλητικά ακόμη παιδιά, και η εσωστρέφεια όχι απλώς να κυριαρχεί, αλλά να κάνει το καθετί να ηχεί ως συνειδητό και ως αποτέλεσμα μιας μέγιστης δυνατής ελευθερίας.

Ανιδιοτελής σε βαθμό ώστε να σκέφτεται ή να ενεργεί χωρίς να υπολογίζει τι τον συμφέρει ή μπορεί να τον αδικήσει, αλλά οτιδήποτε κι αν επιχειρεί να ανταποκρίνεται σε μιαν «αξία» που πραγματοποιούμενη έστω και μερικώς θα έλυνε πολλά προβλήματα ανάμεσα στους ανθρώπους, κυρίως όμως στις σχέσεις ενός ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό. Γεγονός που τον έκανε να επαναλαμβάνει κατά διαστήματα, κάθε άλλο παρά για να εξάρει τον εαυτό του, αλλά για να υπογραμμίσει κυρίως την αποστροφή του όσον αφορά συμπεριφορές πολιτικών ή και καλλιτεχνών, λέγοντας: «Αν ήθελα να έχω είκοσι πολυκατοικίες, θα είχα είκοσι πολυκατοικίες. Αλλά δεν με ενδιέφερε ποτέ».

Αυτή ακριβώς η ανιδιοτέλεια που, καθώς τον έκανε να αισθάνεται ότι η σκέψη του γίνεται όλο και περισσότερο ελεύθερη, τον ωθούσε ταυτόχρονα να λογαριάζει την αυτοεξαφάνιση ως ένα ιδεώδες ταιριαστό σε κάθε άνθρωπο που η μεγάλη αναγνωρισιμότητά του τον έχει μεταβάλει όχι μόνο σε «σημείο αναφοράς», αλλά και σε πρόσωπο εξουσίας. Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς μια σχεδόν ως παράπονο διατυπωμένη παρατήρησή του ότι: «Αν σου χρειάζεται ένα εκατομμύριο για να γίνεις γνωστός, σου χρειάζονται απείρως περισσότερα χρήματα για να ξαναγίνεις ο εαυτός σου, δηλαδή ένας άγνωστος».

Με τόση μάλιστα έμφαση ειπωμένο ώστε να έχει αισθανθεί μια απέραντη ανακούφιση ακούγοντας ένα σχετικό εδάφιο του καθηγουμένου της Μονής Ιβήρων, του μακαριστού πατρός Βασιλείου, από το βιβλίο του «Κάλλος και ησυχία στην αγιορείτικη πολιτεία» όπου σημασιολογούσε την αναχώρηση από τον κόσμο αυτό, χωρίς βέβαια την προϋπόθεση της αυτοχειρίας, σε μια κάθε άλλο παρά υποχρεωτική επιλογή.

Μπορούσε να μιλάει για ώρες, με έναν συμπερασματικό και καίρια αφοριστικό, όπως αυτός ενός φιλοσόφου, τρόπο, που δεν προϋπέθετε όμως κανενός είδους βαθυστόχαστη και επομένως δύσκολα προσεγγίσιμη σκέψη, καθώς συνυφαινόταν συνήθως με περιστατικά τόσο γλαφυρά ώστε ο καθένας που τον άκουγε να αισθάνεται πως, αν και «περιουσία» του Χατζιδάκι ό,τι λεγόταν, θα μπορούσε ένα κομμάτι της τουλάχιστον να το διεκδικήσει ως κάτι νόμιμα αποκτημένο από τον ίδιον. Οπως ακριβώς με τον Γιάννη Τσαρούχη που αδυνατούσες να καταλάβεις αν ό,τι έλεγε ήταν κάτι που το είχε σκεφτεί τη στιγμή ακριβώς που το είχε ξεστομίσει ή ήταν κάτι που είχε διαμορφωθεί, σε ανύποπτο χρόνο, μέσα του και περίμενε την κατάλληλη στιγμή για να το ανακοινώσει.

Το ίδιο ακριβώς με τον Χατζιδάκι όταν ξεκαρδιστικά γελώντας αυτή τη φορά επαναλάμβανε: «Και στις 5 τα ξημερώματα, ενώ κοιμάμαι, με ορό αληθείας, θα σας πω τα ίδια ακριβώς». Δεν ήταν η μόνη ομοιότητα του δημιουργού του μουσικού έργου «Το χαμόγελο της Τζοκόντας» με τον δημιουργό της εικαστικής σύνθεσης «Τέσσερις εποχές».

Τους συνειδητοποιούσες παρά το βάρος του έργου και του ονόματός τους, σαν ένα αεράκι που σου δροσίζει το πρόσωπο, ενώ κατά βάθος γίνονταν και οι δυο τους εξαιρετικά διασκεδαστικοί όταν ήθελαν να υποδυθούν τους αυστηρούς. Με τον Τσαρούχη να θεωρεί ως κάτι πολύ προσβλητικό τη χαμηλόφωνα διατυπωμένα σύστασή του «φύγε, κλέφτη», προς έναν νεαρό που είχε εξαφανιστεί έχοντας «σουφρώσει» ένα κόσμημα της μητέρας του Τσαρούχη και το παράσημο που του είχε απονείμει ο βασιλιάς Παύλος, ενώ ο Χατζιδάκις, αν και κατά των διακρίσεων, ενοχλημένος με την ισοπέδωση που παρατηρούσε γύρω του είχε πει κάποια στιγμή: «Μάνος είμαι μόνο για τη μητέρα μου. Για όλους τους άλλους είμαι ο κύριος Χατζιδάκις».

Εναν καλλιτέχνη τόσο ισχυρό ώστε τις αντιθέσεις που προϋποθέτει κάθε μεγάλο έργο τέχνης όχι μόνο να δημιουργούν μιαν εξαίσια αρμονία μέσα στη μουσική του, αλλά να τις αισθάνεσαι να συμφιλιώνονται ακόμα και μέσα στην ίδια τη φύση, καθώς έβλεπες τον σκύλο του να κόβει βόλτες μέσα στο διαμέρισμα με σκαρφαλωμένη στη ράχη του τη γάτα του Χατζιδάκι!