Ηρεμα νερά

Η λεγόμενη πολιτική των «ήρεμων νερών» στις ελληνοτουρκικές σχέσεις δέχεται έντονη κριτική. Από τον Σαμαρά και τον Βελόπουλο μέχρι τον Τσίπρα και τον Ανδρουλάκη, εκφράζεται, σε διάφορες εκδοχές, η ίδια κριτική: η πολιτική των «ήρεμων νερών» δεν έχει αποδώσει. Αντιθέτως, έχει αποθρασύνει την τουρκική προκλητικότητα. Ισχύει, όμως, αυτή η εκτίμηση;

Η πολιτική των «ήρεμων νερών» είναι η δομημένη διαχείριση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Στόχος, να μειώνονται οι πιθανότητες κρίσης, να παραμένουν ανοικτοί οι δίαυλοι επικοινωνίας με την Αγκυρα και να συνεχίζεται ένας ουσιαστικός πολιτικός διάλογος. Στο πλαίσιο αυτό προωθείται η «θετική ατζέντα» και εφαρμόζονται μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης.

Για μια ρεαλιστική αξιολόγηση ας δούμε τι συμβαίνει στο κρίσιμο θέμα της διά θαλάσσης παράνομης διακίνησης μεταναστών από την Τουρκία.

Τέλος του 2023 ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ανέθεσε στον Χρήστο Στυλιανίδη το υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής. Τότε τα περιστατικά στο Αιγαίο με διακινητές μεταναστών από Τουρκία ήταν καθημερινά.

Ενας από τους κύριους στόχους του νέου υπουργού, με σαφείς οδηγίες από τον Πρωθυπουργό, ήταν να μειωθούν δραστικά τα περιστατικά και να ελεγχθούν οι ροές διά θαλάσσης. Για να γίνει αυτό, μόνο ένας τρόπος υπήρχε: η συνεννόηση με την τουρκική κυβέρνηση και η συνεργασία μεταξύ του Ελληνικού Λιμενικού Σώματος και της Τουρκικής Ακτοφυλακής.

Ο Στυλιανίδης, σε συντονισμό με τους υπουργούς Εξωτερικών και Μεταναστευτικής Πολιτικής, επισκέφθηκε την Τουρκία, μαζί με την ηγεσία του Λιμενικού Σώματος, συνάντησαν τους τούρκους ομολόγους τους και διαμόρφωσαν τη συστηματική συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για την από κοινού αντιμετώπιση της παράνομης μετανάστευσης διά θαλάσσης και της παράνομης διακίνησης μεταναστών. Ταυτόχρονα, ενίσχυσαν τη συνεργασία και επικοινωνία μεταξύ Λιμενικού – Ακτοφυλακής των δύο χωρών.

Στο πλαίσιο αυτό ξεκίνησαν τακτικές συναντήσεις των περιφερειαρχών του Ελληνικού Λιμενικού Σώματος και της Τουρκικής Ακτοφυλακής. Η πρώτη έγινε στις 11 Νοεμβρίου 2024 στη Χίο, ενώ στις 24 Σεπτεμβρίου 2026 θα πραγματοποιηθεί η πέμπτη στη Μυτιλήνη.

Αποτέλεσμα: το 2024 είχαμε 2.302 περιστατικά. Τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές ήταν λιγότερα από 600.

Δίδαγμα: παρά την εμπρηστική τουρκική ρητορική και τα σκαμπανεβάσματα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η πολιτική των «ήρεμων νερών» αποδίδει. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής αναπτύχθηκε η αποτελεσματική συνεργασία Αθήνας – Αγκυρας σε ένα δύσκολο θέμα. Μια συνεργασία που συνεχίζεται και αποδίδει μέχρι σήμερα.

Παράλληλα, το 2024 ξεκίνησε το πρόγραμμα «βίζα στην πύλη» για διευκόλυνση τούρκων πολιτών που θέλουν να επισκεφθούν 12 νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων χωρίς εκ των προτέρων πλήρη θεώρηση Σένγκεν.

Το πρόγραμμα εκτόξευσε τις επισκέψεις Τούρκων στα ελληνικά νησιά ενισχύοντας τις τοπικές οικονομίες (ειδικά σε νησιά όπως η Μυτιλήνη που είχαν πληγεί από τις ανεξέλεγκτες μεταναστευτικές ροές). Το 2025 καταγράφηκαν πάνω από 1,1 εκατομμύρια επισκέψεις μέσα από το πρόγραμμα. Προφανώς, το κλίμα των «ήρεμων νερών» λειτούργησε καταλυτικά.

Τα πιο πάνω δεν σημαίνουν, βέβαια, ότι εξαφανίστηκαν τα προβλήματα και οι κίνδυνοι. Σημαίνουν όμως ότι, αντίθετα με την κριτική που της γίνεται, η πολιτική των «ήρεμων νερών» αποδίδει και είναι ανάχωμα σε μια νέα ελληνοτουρκική κρίση.

Πιο σημαντικό όμως, κι αυτό δεν αφορά μόνο την εκάστοτε κυβέρνηση αλλά συνολικά το πολιτικό σύστημα της χώρας, είναι να προχωρήσουμε από τη διαχείριση των ελληνοτουρκικών διαφορών στη διευθέτησή τους.

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι: μπορεί συλλογικά η πολιτική ηγεσία του τόπου να αναλάβει τη μεγάλη εθνική ευθύνη και το βάρος μιας ιστορικής απόφασης και να τολμήσει έναν συμβιβασμό με την Τουρκία, ισχυροποιώντας έτσι περισσότερο τη θέση και τον ρόλο της Ελλάδας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη;

Ο Φίλιππος Σαββίδης είναι πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος