Ιμπεριαλιστικό raison d’etat

Στο προοίμιο της Διακήρυξης της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας εμπεριέχεται η ιδεολογία του αμερικανισμού, που βασίζεται στην ελευθερία, την ισότητα, τις ρεπουμπλικανικές αρχές. «Θεωρούμε ως αλήθειες αυταπόδεικτες ότι όλοι οι άνθρωποι πλάστηκαν ίσοι, ότι προικίστηκαν από τον Δημιουργό τους με μερικά απαράγραπτα δικαιώματα, όπως αυτά της ζωής, της ελευθερίας και της αναζήτησης της ευτυχίας».

Οπως έγραψε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος στο έργο του «Στις ρίζες της Αμερικανικής Δημοκρατίας», «αντίθετα με τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες που δημιουργήθηκαν σαν αρνήσεις μοναρχικών καθεστώτων, και έτσι έχουν άνωθεν την πηγή τους, από το κέντρο της εξουσίας, η Αμερική οικοδομήθηκε εκ των κάτω, από τον ατομισμό και το κοινοτικό πνεύμα των πολιτών της». «Μια κυβέρνηση του λαού, από τον λαό, για τον λαό», όπως θα έλεγε ο Αβραάμ Λίνκολν στην ιστορική ομιλία του στο Γκέτισμπεργκ. Πράγματι, η Αμερική, σε αντίθεση με την Ευρώπη, δεν γνώρισε φεουδαρχικές παραδόσεις, μεγάλες γαιοκτησίες, και κληρονομικές αριστοκρατίες.

Οι ατομικές ελευθερίες ήταν τόσο βαθιά ριζωμένες στην ψυχή των Αμερικανών που στο αμερικανικό Σύνταγμα του 1787 δεν μνημονεύτηκαν καν, γιατί θεωρούνταν αυτονόητες ως το άγραφο δίκαιο κάθε ελεύθερου λαού. Μόνο ύστερα από τέσσερα χρόνια και αφού στη Γαλλία είχαν διατυπωθεί «τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη» κατ’ απαίτηση της Πολιτείας της Βιρτζίνια προστέθηκαν στο αμερικανικό Σύνταγμα, ως παράρτημα, τα δέκα άρθρα της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων (Bill of Rights), που κατοχυρώνουν τις ατομικές ελευθερίες.

Η αμερικανική πολιτεία θεμελιώθηκε, συνεπώς, σε τέσσερις πυλώνες. Το αγγλοσαξονικό δίκαιο (common law), την ηθική του προτεσταντικού χριστιανισμού, τον καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς, και τον σεβασμό της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Σε αυτούς τους πυλώνες και στα ρεπουμπλικανικά ιδεώδη οικοδομήθηκε το αμερικανικό πολιτικό σύστημα που ενσωμάτωνε περίπλοκα θεσμικά αντίβαρα ώστε καμία παράταξη, πολιτεία, ή κλάδος της εξουσίας να μην αποκτήσει τέτοια ισχύ που θα οδηγούσε «στην τυραννία της πλειοψηφίας».

Στην εξωτερική πολιτική οι ιδρυτές της αμερικανικής δημοκρατίας οραματίστηκαν την Αμερική ως φάρο της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και της αυτοδιακυβέρνησης. Ο Νέος Κόσμος θα λειτουργούσε σε αντίθεση με το raison d’etat και τις πρακτικές της Γηραιάς Ηπείρου.

Μετά την εμπλοκή της, όμως, σε δύο παγκόσμιους πολέμους και την ανάδυσή της σε πλανητική υπερδύναμη, η Αμερική, από τον απομονωτισμό και την πολιτική του φάρου της δημοκρατίας και ελευθερίας για τα άλλα έθνη, θα γίνει ο σταυροφόρος της ελευθερίας και της δημοκρατίας.

Αυτή η πεποίθηση ότι η Αμερική είχε την αποστολή της προώθησης και υπεράσπισης της δημοκρατίας σε παγκόσμιο επίπεδο, είτε μέσω του παραδείγματος είτε μέσω της χρήσης της ισχύος, άσκησε καθοριστική επιρροή στην αμερικανική πολιτική ιδεολογία και εξωτερική πολιτική. Εγινε ένα είδος νέου «πεπρωμένου του έθνους», που επηρέασε αμερικανούς προέδρους από τον Λίνκολν ως τον Μπάιντεν.

Εφαρμόστηκε ενάντια στον ναζισμό και τον φασισμό, στην ανοικοδόμηση της Ευρώπης και την υποστήριξη του ευρωπαϊκού ενοποιητικού εγχειρήματος, και στον εκδημοκρατισμό της Ιαπωνίας και της Γερμανίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ηταν επίσης η κινητήρια δύναμη πίσω από την ανάσχεση του κομμουνισμού στον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά και την πολιτική της διπλής διεύρυνσης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Αυτή η δικαιοκρατική φιλελεύθερη τάξη (rules based liberal order) που θεμελίωσε η Αμερική λειτούργησε ως νομιμοποιητική βάση της προώθησης των αμερικανικών συμφερόντων και συνέβαλε στην οικοδόμηση ενός αφηγήματος «καλοήθους ηγεμονίας».

Η νέα αμερικανική Δεξιά, όμως, που στοιχήθηκε γύρω από τον Τραμπ, έφερε μια δραματική αλλαγή στον τρόπο που οι ΗΠΑ συμπεριφέρονταν στην εξωτερική πολιτική αλλά και στο κοσμοείδωλο που προωθούσαν. Για τη νέα αμερικανική Δεξιά ο φιλελευθερισμός και η προώθηση της δημοκρατίας είναι μια ιμπεριαλιστική ιδεολογία γιατί οδηγεί σε μια σταυροφορία για την επικράτηση μιας οικουμενικής ηθικής.

Η Αμερική του Τραμπ ξεθεμελιώνει τη δικαιοκρατική τάξη και συμπεριφέρεται χωρίς περιορισμούς, χωρίς σωφροσύνη, χωρίς στρατηγική, επιβάλλοντας την ισχύ της επειδή μπορεί. Με έναν τρόπο που προσιδιάζει περισσότερο στη Machtpolitik της Γηραιάς Ηπείρου του 19ου αιώνα. Μια πολιτική που οι ιδρυτές της αμερικανικής δημοκρατίας και του Νέου Κόσμου χρησιμοποίησαν ως παράδειγμα προς αποφυγή.

Ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος είναι καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, διευθυντής του Ιδρύματος «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής», πρώην υπουργός