Η «ταπείνωση της ισχύος»

Η εντυπωσιακή εξέλιξη της τελευταίας πενταετίας δεν είναι ίσως η υπονόμευση του παγκόσμιου πολυμερούς συστήματος με επικράτηση της λογικής της ισχύος εις βάρος της υπεροχής του διεθνούς δικαίου, αξιών, αρχών και κανόνων πολυμερούς δράσης. Η πιο εντυπωσιακή εξέλιξη είναι η παταγώδης αποτυχία των δύο υποτιθέμενων υπερδυνάμεων, ΗΠΑ και Ρωσίας, να κερδίσουν τους δύο μεγάλους πολέμους που ξεκίνησαν και που προσδοκούσαν ότι θα κέρδιζαν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Και οι δύο άρχισαν τους πολέμους με την παραβίαση του διεθνούς δικαίου και

Αν και στην περίπτωση των ΗΠΑ ο πόλεμος εναντίον του Ιράν ενδύθηκε αρχικά με τον πολιτικό στόχο της ανατροπής του θεοκρατικού αυταρχικού καθεστώτος και αποκατάστασης κάποιας μορφής δημοκρατικής διακυβέρνησης στη χώρα των περίπου 100 εκατ. πολιτών. Το Ιράν όμως «ταπείνωσε ουσιαστικά τις ΗΠΑ», δηλαδή την έννοια της ισχύος όπως είπε ο γερμανός καγκελάριος Φρ. Μερτς. Στην περίπτωση της Ουκρανίας ο στόχος του προέδρου Πούτιν ήταν περισσότερο ωμός: η κατάλυση της ανεξαρτησίας της χώρας και μετατροπή της σε επαρχία της Ρωσίας. Και οι δύο απέτυχαν.

Αν και εκτός από τους πολέμους σε Ιράν και Ουκρανία υπάρχουν τουλάχιστον άλλες 60 πολεμικές συγκρούσεις στον πλανήτη με τραγικές συνέπειες, η αποτυχία Ιράν και Ουκρανίας θα έχει πολλαπλές ευεργετικές συνέπειες για το παγκόσμιο σύστημα. Πρώτα απ’ όλα, η αποτυχία (ελπίζεται ότι) θα αποθαρρύνει άλλους επίδοξους ηγέτες από το να αναλάβουν παρόμοιες, έκνομες, επιθετικές πολεμικές επιχειρήσεις. Πολύ περισσότερο που οι δύο πόλεμοι έχουν ευαισθητοποιήσει ηγέτες, ιδιαίτερα του ευρωπαϊκού χώρου, για την προστασία της ευρωπαϊκής κυριαρχίας και ανεξαρτησίας της ευρωπαϊκής ηπείρου (η περίπτωση της Γροιλανδίας είναι εξόχως ενδεικτική για τη στάση της Ευρώπης).

Από την άλλη μεριά, η αποτυχία της ισχύος σε Ουκρανία και Ιράν σημαίνει εξ αντικειμένου την ανάδειξη της σημασίας του διεθνούς δικαίου και τούτο είναι ιδιαίτερα θετικό για τις μικρότερες χώρες του διεθνούς συστήματος όπως π.χ. την Ελλάδα. Δεν σημαίνει ότι το διεθνές δίκαιο θα επανέλθει στη θέση υπεροχής που κατείχε. Σημαίνει όμως ότι μια διαβρωτική δυναμική ίσως ανακοπεί. Παράλληλα η αποτυχία έχει ενθαρρύνει τις ευρωπαϊκές χώρες να προβάλουν εντονότερα την ανεξαρτησία και στρατηγική αυτονομία και ταυτόχρονα να επιδιώξουν μείωση των εξαρτήσεων και ανάπτυξη νέων σχέσεων εμπορικής συνεργασίας παγκοσμίως (Mercosur, Ινδία, Μεξικό).

Ενώ οι πολεμικές αποτυχίες Ρωσίας και ΗΠΑ έχουν ως συνέπεια οι κυρίως ακροδεξιές πολιτικές δυνάμεις της Ευρώπης να χαλαρώσουν τους δεσμούς τους με Τραμπ και Πούτιν. Ταυτόχρονα, όπως γράφει ο S. Tisdal στην «Guardian», ένα από τα πιο ευοίωνα σημάδια της δυστοπικής περιόδου είναι «η αστάθεια των τριών καβαλάρηδων της καταιγίδας». Δηλαδή, η δημοφιλία Τραμπ κατρακυλάει, η προεδρία Πούτιν γίνεται όλο και πιο ευάλωτη και η πολιτική κυριαρχία Νετανιάχου ίσως φθάνει στο τέλος της. Οι πρωταγωνιστές των δύο μεγάλων πολέμων βλέπουν και την προσωπική τους διαδρομή δηλαδή να καταρρέει. Η απεριόριστη ισχύ εκτρέφει την ύβρη που καταλήγει συχνά στην ταπείνωση και οδηγεί τους πολέμους σε τραγικό φιάσκο. Με τις λόγχες, την ισχύ δηλαδή, μπορείς να κάνεις πολλά αλλά όχι και να καθίσεις επάνω τους…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ